Lêkolîn

 

 

 

 

Heyderê Omer
Durvê hunerî yê Mem û Zîn a Xanî.

 

Rêdûzkirin

Gelek nivîskaran, naveroka çîroka Mem û Zîn a helbestvanê gewre Ehmedê Xanî, dane ber xwe, û xwe pê mijûl kirine; nêrîn û behweriyên wî mirovî kêm-zêde diyar kirine. Lê durvê çîrokbêjiya wê, tevî ko balkêş e jî, piraniya nivîskarên, ko Xanî û Mem û Zîn ji nivîsarên xwe re kirine mijar, bala xwe nedane vî durvê hunerî.

Di pirtûka xwe de "Ehmedê Xanî di destana helbestî: Mem û Zînê de", Ya ko bi zimanê erebî çap bûye, Ez di ber vê mijarê re bi lez derbas bûme. Vêca ez dê di vê lêkolînê de, li gel wê mijarê hinekî bi firehî rawestim.

Lê divê ji bîra me neçe ko durvê hunerî û naverok, bi carekê, ji hevûdû bidûr nakevin. Çunkî têkiliya herdiwan li gel hev, wek ya giyan li gel gewde ye. Lewre ev durv û naverok, hîç, ji hevûdû naqetin, ji ber ko gewde bê giyan miriye, jiyan tê de nîne. Arnest Fisher dibêje: "Ger em bala xwe, tenê, bidin naverokê, û durv jî li pêpelûka diduyan deynin, hingê em karekî bê hiş dikin. Çimkî huner, bi xwe, durvkirin e; huner durvê tiştan dide, û tenê durv her afrandinekê dike karekî hunerî. Durv ji bo huner û jiyanê tiştekî gelekî pêwîst e, mercê serkeftin an binkeftina her karekî hunerî, durvê wî karî ye, ji ber ko ev durv, di qelsbûn, an bi hêzbûna wî di karê hunerî de roleke girîng heye."

Avahiya çîrokbêjiyê yekîtiyeke hevgirêdayî heye, ko bi carekê nayê jihevxistin an beşkirin, çunkî hemî beşên wê avahiyê li gel hevûdû, di wênekirin û birêvebirina bûyerê de hevkar in.

Lê tevî van rastiyan, rexnegir û lêkolînvanan, ji neçarî, durvê hunerî û naverok ji hev dubeş kirine, da karibin herdiwan bidin ber ronahiya ravekirinê. Lewre jî em, li vir, xwe bêçare dibînin ko vê rêkê bernedin.

Gava mirov Mem û Zîn a Xanî dixwîne, pehlewaniyeke payebilind di teknîka avahiya wê, û şêweyê derbirinê de dibîne. Ev pehlewanî jî di paş gelek tiştan de numa dibe, wek zindiyeke nerm ko deziyên bûyer tê de dilivin, û hêzeke balkêş ko wêneyên mirovan, yên derûnî û ramanî pê re diherikin, û çelengî û germiya rengan, û rewneqa wêneyan, û rindiya wekhevkirinên hunerî, ko di navbera zimanekî zîz, û bi hêmanên helbestiyê gelekî dewlemend re numa dibe.

Çarçewa gelemper a çîrokê

Ev çîrok, wek destaneke helbestî, Xanî şêweyê wê ji zargotina kurdî wergirtiye, û xistiye durvekî helbestî gelekî bi hêz û lihevhatî ko li ser rista mesnewî ava bûye.

Çarçewa gelemper a vê çîrokê, ji ya hunera destana rojhelatê bi dûr nakeve. Hemî destanên rojhelatê ji Şehnama Firdewsî ve bi pêşgotineke, ko axiftin tê de di gel Xwedê û pêximber dibe, dest pê dike, di dûv re jî helbestvan hemî beşên destanê li gel hevûdû girêdide, da ko derbasî hundirê bûyeran bibe, û paşê dest bi vegotina bûyeran dike, û bi pendekê yan bi şîretekê, ko ji bûyeran, an ji destanê tevî, tê wergirtin, destana xwe kuta dike.

Xanî, di çîroka xwe de, ji vê rêgayê derneketiye. Hemî beşên çîrokê bi vî awayî birine serî. Destan, li gel Xanî, bi navê Xwedê dest pê dike:

 Ser nameyê namê namê Ellah

Bê namê wî na temame wellah.

(rûpelpel: 17. malik:1 k:1)

 Pêşgotina çîrokê, li gel Xanî, bi şeş beşên ko bi 284 malikan dagirtîne, hatiye raxistin. Xanî tê de pesnê Xwedê û karînên wî, û pesnê pêximber dide, di dûv re jî nêrînên xwe di dinyayê û jiyanê de diyar dike, û derbasî pergal û rewşa gelê xwe dibe, wek pêşengekî ramyarî rêgayên çareserkirina doza wî pêşkêş dike, û hin bi hin rê dûz dike, da têkeve hundirê bûyerên çîrokê, lewre wêneya mîr pêşkêş dike, û di nav re jî berê xwe dide kesên çîrokê yên dîtir, her yekî ji wan di navbera hin malikan re pêşkêş dike, û pênasîneke kurt dide, di dûv re jî bûyer û beşên destanê diherikin, û bi encamên ko ramana Xanî numa dikin , kuta dibin.

Ev çarçewa gelemper (pêşgotin, rêdûzkirin, bûyerên çîrokê û encam) ne tenê derdora çîrokê bi tevayî digire, lê her beşekî çîrokê jî hembêz dike. Di pêşgotinên beşan de, pirê caran hin malikên ko Xanî tê de li ser rojhilatin û rojavabûnê dipeyive, tên, an jî karînên Xwedê di afrandina dinyayê de berçav dike, wek vê pêşgotina beşekî:

Xellaqê cîhan ji feydê qudret,

Heyatê felek bi wecih futret,

Bê qalib, û bê muhît, û miqyas

Bê alet, û bê muşîr û miqyas.

(rûpelpel: 51. malik: 470-471)

 Hin caran jî, li gel Xanî, wek ko di hemû toreyên rojhelatê de, nemaze jî ya erebî, di pêşgotinê de pesnê şûnmayên dilberê, yan jî pesnê meyê tê, wek vê pêşgotinê:

 Saqî tu ji bo Xwedê kerem ke,

Yek cur`eyê di camê cemke.

(rûpelpel. 30. malik. 189)

Carcaran jî beşên çîrokê, bi hin destpêkên folklorî dest pê dikin, û di dûv re jî rêdûzkirin tê, lê bi şêweyekî helbestî, hunerî û qeşeng, ko xwendevan ji cîhana helbestî bi dûr naxe. Xanî di vî şêweyî de gelekî jîr û jêhatî ye, bi destên xwandevanê xwe digire, wî dibe nav bûyeran, an jî wî bi bûyran re dimeşîne; ew bûyerên ko xwendevan bi boneya encama beşê çûye, û pêşgotina beşê tê, jê bi dûr ketibû.

Xanî, ne tenê bûyeran pêşkêş dike, û dide me, lê nêrîn û ramanên xwe jî li wan bûyeran siwar dike, bêyî ko me ji germiya bûyer û lihevhatineke hestî bi dûr xîne.

Dawiya beşan jî pirê caran wek pendekê, an şîretekê tê, ew pend jî an ji metelokên gelêrî hatiye birin, an jî ji hin metelokên gelêrî, ko niho hene, hatine girtin. Ev yek jî girêdayên Xanî li gel afrandinên gelêrî diyar dike.

 

Hêmanên hunerî:

Hêjayî gotinê ye, em bibêjin ko her çîrokek, an romanek xwe dispêre hin hêmanên hunerî. serkeftina çîroknivîs jî ne tenê bi heyîna wan, lê bi cihgirtina wan ve jî girêdayî ye.

 

CÎGEH

Hêmanekî giring e ji hêmanên avahiya çîrokbêjiyê, ko bûyer tê de pêk tê, û mirovên çîrokê tê de dilivin. Çunkî her bûyerek jê re cîgehek dive, û bi nîr û adetên wî cîgehî ve girêdayî ye. Ev yek heyameke zindî dide çîrokê, ji ber ko hundirekî derûnî ji bo çîrokê peyda dike. Ev hêman di çîrokê de, rola tabloyan di şanoyê de dilîze, ji ber ko tiştekî xuya ye; berçav e, ko alîkariya xeyala xwendevan dike.

Cîgeh, bi wêneyên xwe, yên ber bi çav, û bi rewişt û gerdîşe û adetên mirovên ko tê de dijîn, û têkliyên wan mirovan bi hevûdû re roleke sereke di çîrokê de werdigire, da naveroka wê, çi civakî û çi konevanî be numa bike.

Lê tiştê herî giring ew e, ko di çîrokê de divê cîgeh û hêmanên dîtir lihevhatî bin. Çi gava çîroknivîs cîgeh ji bo çîrokê bike destpêk, û di dûv re bûyer û kesan wêne bike, an cîgeh di navbera wênekirina kesên çîrokê re birewşîne, ev yek kengê be, û di çîrokê de li kû be, bê wênekirina heyama tevayî nabe, pênasîna vê heyamê zor girîng e, da xwendevan her tişt û nîrên ko li derdora bûyeran hene, binase.

Bûyerên çîroka Mem û Zînê, li nik Xanî, li Cizîra Botan dest pê dikin, û diçine dawiyê, vebijartina vî cîgehî ji bo vê çîrokê nîşana serkeftineke hunerî ye, ji ber ko gelek girêdanên bi rewneq û qeşeng di navbera xwerista Cizîrê û evîna herdu evîndaran de hene. Xwerista Botanê, bi kohên xwe yên bilind û daristanên xwe yên, ko nigên xwe berdidin çemê Diclê, û gulşengên xwe yên rengareng, û payebilindiya Botan ko di dîroka tevgera azadîxwaza gelê kurd, ji bo ji dayikbûna evîna herdu evîndaran "Mem û Zînê" cîgehekî hêja ye.

Cîgeh li nik Xanî bi destpêka bûyerên çîrokê re xuya dibe, lê tiştê hêjayî gotinê ew e, ko Xanî ciwaniya cîgeh di şênahiyê de dibîne, lewre dibêje:

 Sehra û çîmen dikirin mesken,

Beyda û dîmen dikirin gulşen.

(rûpelpel: 53. malik. 489)

 Sehra û beyda herdu jî peyvên erebî ne, wateya wan çoleke bê dar û bê zevî û bê av e, lê belevbûna mirovan li wê çolê, wê dike gulistaneke xweşik û rengareng. Dîsan Xanî dibêje:

 Rabûneve xanim û xewatîn,

Wan jî tijî gul kirin besatîn.

(rûpelpel: 54. malik. 503)

 Ev herdu malikên jorîn didine xuyanîkirin, ko cîgeh bê heyîneke mirovane, bê nirx dimîne, heyîna mirovan dişê çolê jî bixemlîne, û çendî gulşen rindik be jî, lê hebûna mirovan tê de, wê hê ciwantir dike. Em dikarin bibêjin gava Xanî vê girêdanê di navbera cîgeh û mirov de peyda dike, û gava cîgeh bi vê rewşê dike hêlîna evîna evîndaran, hingê hejêkirina cîgeh, û pêre jî ya welêt, di dil û derûna mirov de germ dike, û rolahelbestvanên xweristê di warê niştîmanperweriyê de teqez dike.

Cîgeh li nik Xanî, ne tenê ev rola xwe ya ramanî heye, belê roleke wî ya hunerî yî girîng jî heye. Lewre gava mîr diçe nêçîrê, Xanî bi awakî rê dûz dike, da karibe girêdanekê di navbera hestê mirov/xwendevan û heyama nêçîrê de peyda bike:

 Her koh ji rengê torê Mûsa,

Ji enwar tecellayê te Îsa.

Her nehr ji rengê ejdeha bû

Her sebze bi muícûzan e´sa bû

Her dar ji feydê nubuharî,

Yek şu´le dida ji nûr barî.

Her gul ji mîsal ateşê tor

Yek meşe´el bê qisûr pir nor.

Her murx seher bi xwe kelîmek.

Her totî û qumriyek nedîmek.

Her nexel neda kunende her gah,

Teşbîh Şecer, digo: Enellah.

Xergoş û xezal û gur û aho,

Ew qaz û quling û kebîk û tîho.

Ker ker diçêrîn li koh û deştan,

Ref ref difirîn di nêv bihiştan.

(rûpelpel: 116. malik: 1426-1433)

 Xanî wisa cîgehê nêçîrê raçavî me dike, û tîne bîra me ko armanca mîr û began ji nêçîrê ne tenê kuştin û girtina balinde û koviyan ne, lê armanc seyran û ger e jî. Lewre ev malikên jorîn me dibin deştan û kohiyan, û me li nêv gulşen û daristanan digerînin. Ev yek dide xuyakirin ko cigeh li nik Xanî karmendiyeke derûnî ye, ji ber vê jî ev

herdû malikên jêrîn, yên ko zîndana Mem li hundirê wê hatiye avêtin, direwşînin, bihna mirov teng dikin:

 Havêtine çalekê bi zarî

Teşbîh bi gor teng û tarî

Mekrûh wekî dehan ejder

Min kir wekî nikîr û munkîr.

(rûpelpel:140. malik:1782-1783)

 

DEM

Gava Xanî, di cejna Newrozê de, xunceyên evîna Mem û Zînê dibişkivîne, hîngê dilê xwe dide gelê xwe, û vî gelê jar û bindest, tev êş û kovanan, di dilê xwe de dicivîne. Lê rola demê ya hunerî, di çîrokê de, ne tenê ji vê yekê peyda dibe. Dem tevgerekê jî di çîrokan de peyda dike, livekê diyar dike, û çendî bûyer bi hêsanî û zelal di nav demê re biherikin, ewqasî çîrok jî berbi pêpelûkeke hunerî ya payebilind ve hildikişe. piştî 284 malikan, çîroka Mem û Zînê li nik Xanî destpêdike, ew jî destpêkeke hêdî ye, ko dem tê de paşeroj e(Musteqbel e), ango bûyer hê nebûye. Helbestvan bangê li meygêr dike, ko perdaxeke meyê bide wî:

 Saqî bike cam asmanî

Raha weko roh cawdanî.

(rûpelpel: 39. ma: 285)

 Ev destpêkirin li dirêjiya 75 malikan hatiye raxistin, û dem jî tê de tev mand e , rê li pêş salixdana bûyeran dûz dike. Lewre tê xuyakirin ko Xanî ne tenê xwe ji gotin û nivîsandina çîrokê re amade dike, lê dixwaze xwendevan jî têxe pergaleke derûnî, ko jê re alîkar be, da bikaribe guhdar bike, û bûyeran, bi hêsanî, werbigre. Lewre dibêje:

Dilber li Memê bikin girînê

Aşiq bikenin bi derdê Zînê

(rûpelpel: 41. malik: 328)

Ango dilê dilberan biqirqiçe, û bo Memo bigrîn, û kesên şeyda ji dilsotiya xwe, ji bo Zînê bikenin.

Ev herdu kiryar "bikin girînê, û bikenin" diyar dikin, ko hê bûyer neqewimiye, ji ber ko herdu jî mandeyî ne. Kiryarên mandeyî tevgerê di çîrokan de sist dikin, an berbi nebûnê ve dikşînin, û asta hunreriya wan nizim dikin. Lê ev ziyan negîhaye çîroka Xanî, ji ber ko Xanî, li vir ne çîrkê dibêje, lê xwendevanê xwe amade dike, da çîrokê bixwîne, û wî têbigihîne. Ango Xanî bi nêrîneke xweser li demê temaşe dike, dem li ba wî rola agehdariyê dilîze, da girêdanekê; têkiliyekê di navbera çîrokê û xwendevan de peyda bike.

Lê gava dest bi çîrokê dike, wê li şêweyê vegerînê siwar dike, û dem li gel wî berbi paş ve dizêvire, lewre jî kirarên buhêrekî, û kesên çîrokê yeka yek, bi vî şêweyê buhêrekî direwşîne:

Ko padişahek zemanê sabiq,

Rabû di hikmeta xwe faiq.

(rûpelpel: 44. malik: 363)

 Çîrok li gel Xanî bi salixdana kesan dest pê dike, ev salixdan jî di nav demeke buhêrekî re tê, û pê re jî girêdaneke hunerî bi hêz di navbera pêşgotinê û çîrokê de tê girêdan, ji ber ko çawa dem di pêşgotinê de hêdî û rewan bû, wilo jî di destpêkê de hêdî dom dike.

Xanî, bi vê yekê, ji alîkî ve xwendevan bi hêsanî dixe nav bûyeran, û ji alîkî dîtir ve jî paşeroja kesên çîrokê numa dike û rê li pêş birêvebirina wan kesan dûz dike.

Ji ber van xalan, dem di çîroka Mem û Zînê de, demeke dîrokî xuya dibe, Ev yek du tiştan eşkere dike, yek ji wan hebûna çîrok û nav û evîna Mem û Zînê berî ji dayikbûna Xanî ye, û ya dîtir jî ew e, ko Xanî ji dîrok û kelepûrê gelê xwe peyamê werdigire.

 

BÛYER

Hêmanekî giring e, ko çîrok bê wî ne çîrok e. Hemî hêmanên çîrokê, yên dîtir dixebitin da karmendiya wî bikin. Ev hêman di bingeha xwe de, pir girêk e, çinkî her lêkerek di hundirê xwe de pir lêkeran dicivîn e, û ji wan hemiyan peyda dibe.

Xanî, bûyerên çîroka Mem û Zînê bi awayekî klasîkî ava dike; ango bûyer, li gel wî, di sê qonqxan re derbas dibe, ji wan her sêyan re tê gotin: destpêk, navend, û dawî.

Di destpêkê de, ko jê re (rawestin) jî tê gotin, em agahdar dibin ko dem buhar e, xelkên Cizîra Botan xwe amade dikin, da sibê ji bajêr derkevin, biçin koh û deştan, seyranê bikin, ji ber ko roj 21ê avdarê, cejna Newrozê ye. Sitî û Zînê; herdu xûşkên mîrê Botanê, cilên mêran li xwe dikin, da bikaribin tev li wan bibin, û her yek ji xwe re xortekî layiq hilbijêre. Tajdîn û Memo jî cilên jina li xwe kirin da tev li jinan bibin, û wan herdu keçikên ko çelengiya wan li Cizîrê nav û deng daye bibînin. Li vegerê her çar hevûdû dibînin, lê bêyî hevnasînekê Sitî û Zînê nigînên xwe bi yên wan diguhêrin, û têne malê. Pişt re her çar dipirsin, bizav dikin da hevûdû nas bikin. Pîrejinek, ko li seraya mîr berdestiya Sitî û Zînê dike, dibe alîkar, û wan bi hevûdû dide nasîn.

Tajdîn ji xwe re Sitîyê dixwaze, û mîr wê daxwazê dipejirîne. Mem û Zîn weha, du evîndarên ko ji hevûdû dûr dimînin, û bi sotin rojên xwe derbas dikin..

Li navendê bûyer birêve diçe, û astengên pirgirêk û dijwar dikevin pêş Mem û Zînê. Beko; dergevanê mîr wan astenga bi hêz û dijwar dike, û agirê neqenciyê gurtir dike, û bi sergermî mîr têve dide, da Memo bavêje zindanê. Tajdîn û herdu birayên wî Arif û Çeko, dostan li dora xwe dicivînin, û diçin ba mîr, rizgariya Memo dixwazin, ger mîr bi ya wan neke, wê bi hêza şûran wî ji zindanê bi derxin. Mîr jî, li gor nêrîna Beko, dest davêje planan, soza berdana Memo dide wan. lê soza xwe bi cih nayîne.

Li dawiyê, Beko planên xwe yên qirêj didomîne, şîretê li mîr dike, ko hemiyan bikuje, jehrê bide: Tajdîn û birayên wî, destûrê bide Zînê, da biçe ba Memo, hîngê ne Memo, û ne jî Zînê dikarin xwe bigrin, hevdîtina wan dê wan bikuje.

Tevî ko mîr dizane ko ev pêşniyara Beko gelekî qirêj e jî, lê beşê wê yê diwem bi cih tîne. Hingê Zînê xemlandî û gelek jinên Cizîrê li pey wê, ji malê derdikevin, diçin zindana ko Memo tê de ye, lê berî bigihêjin wir, dergevanê zindanê tê, û nûçeya mirina Memo pê re tê, û wek birûskekê li bin guhên Zînê dikeve. Tajdîn dibihîze, û bi hêrs diçe; Beko dikuje, lê gava diçe ko mîr jî bikuje, ew tê girtin û girêdan.

piştî rojekê, hemî xelkên Cizîrê, bi girî û şîn li pey termê Memo diçin goristanê, û wî di gorê de vedişêrin. Zîn digihêje gorê û ketineke bê rabûn bi ser de dikeve, vêca gorê vedikin û Zînê jî li kêleka Memo datînin.

Ev in hersê qonaqên bûyerê di vê çîrokê de, her yek ji wan bûyer dighîne ya dîtir, û hersê jî wî bi rê ve dibin. Bi hebûna wan her sêyan, bûyer yekîtiyeke hunerî distîne, û ji nûçeyan cida dibe.

 

WATE

Lê gelo ev bi rêvebirina ko bûyeran di sê qonaxan re derbas dike, û yekîtîtiyeke hunerî jê re peyda dike, dikare bûyereke lihevhatî bi wêne bike?. Em dibêjin: Na, nikare. Çinkî bûyer bi xwe, wênekirina kesîtiyeke, ko di kar de ye, ew kar jî bê wate nabe. Lê bi carekê çênabe ko ev wate wek perspanekî têkeve ser bûyerê, dive wate ji hundirê bûyerê bê, ne ji derveyî wî, ango ew beşek e ko qet ji bûyerê naqete, ji ber ko her sê hêmanên bûyerê; lêker û kirar û wate yekîtiyeke nebeşkirî peyda dikin. Eger lêker û kira bê wate bin, bê nirx jî dimînin.

Ev rastiyên jorîn pirsekê li ber me datînin: Gelo çîroka Mem û Zînê, xwedan wate ye?. Ger hebe, ew wate çi ye?.

Xanî ev çîrok di demekê de, ko bûyerên germ û balkêş, li Kurdistanê dibûn afirandiye. Di hundirê Kurdistanê de gelek birînên kûr hebûn, maka hemiyan jî perçebûna mîrîtiyên kurd bû, ko bûbû sedemeke sereke ji sedemên du beşkirina Kurdistanê ya di nevbera Osmaniyan û Sefewiyan de, wisa serax û binaxa welêt ketibû destên wan, mîrên kurd jî her yek li serê xwe siwar bûbû, û guhên xwe nedidan deng û bangên welathezan û gelê xwe perîşan û di bin destê dijmin de hiştin. Di wan nîrên teng û dijwar de, Xanî di sala 1695an de ev çîrok nivîsandibû.

Eger em li çîrokê vegerin, em dê bibînin ko Xanî, di navbera herdu kesan de ji kesên çîrokê, girêdanekê peyda dike: Sitî û Zînê, Tajdîn û Memo, Mîr û Beko. Lê gava Tajdîn û Sitîyê digihêjin hevûdû, li hemberî girêdana ko di navbera Sitî û Zînê de, û ya ko di navbera Tajdîn û Memo de heye, sist dibe, lê ya di navbera Mîr û Beko de heye bi hêz dibe, dom dike, ta ew herdu bi serdikevin. (kuştina Beko ziyanê nagihîne vê encamê).

Livandina kesên çîrokê bi vî awayî, ne ji ber xwe ve wilo bûye, wateyeke vê livandinê heye, ew jî wek em dibînin ew e ko Xanî dixwast bigota: Bê yekîtî û hevgirtin, serkeftin nîne.

Ji hêleke dîtir ve, me dîtibû ko mîr bi carekê guhê xwe nedabû gazin û nalînên xûşka xwe Zînê. Lê her û her guhên wî li pêş pendên dergevanê wî vekirîbûn. Xanî, xwestibû şêweyê karbidestiya wê demê, di navbera van têkiliyan re bide xuyakirin, û neyîna sergêrên gelê kurd di hiş û xewnên mîran de diyar bike.

Ev wate ji hundirê çîroka Mem û Zînê tê wergirtin, û dide xuyakirin, ko lêker û kirar; ango bûyer û kesên çîrokê jê re karmend bûn. Ango huneriya vê çîrokê bi vê gavê digihêje asteke bilind.

Eger em bêne hêla kesên çîrokê, em dê bibînin ko ew kes yekser derbasî nava bûyer nabin. Helbestvan bi pênasîneke kurt, rê li pêş derbasbûna wan dûz dike, ew rêdûzkirin jî bi navê wî kesî dest pê dike, û di pişt re, Xanî rewşên wî diyar dike, û wêneya wî dikole. Bi vî awayî ew kes derbasî nava bûyeran dibe, da, bêyî hêrs, û bêyî ko alîkariyekê ji hêla helbestvan bigire, xwe bi xwe, xwe numa bike.

Herdu keç; Sitî û Zînê, wek hev in, hevxwişk in, ji malbata mîr in, çeleng in. Lê kîjan wê ber bi navenda bûyeran ve biçe, bibe lehenga çîrokê?. Helbestvan bersivê nade. Rê dide herduyan. Lê yek ji wan tê pêş, û li gel bûyer hin bi hin mezin dibe, û tîrêjan ber bi xwe ve dikişîne.

Me ew herdu, bi cilên mêran dîtibûn, ji mehrecana cejna Newrozê vedigeriyan, û şanên evînê li wan beloq bibûn. Hêlana pîr tê ba wan, gustîlkan di tiliyên wan de dibîne, gustîlkan dixwaze, da xwediyên wan nas bike. Li vir rê ber bi sayîbûnê ve diçe, û nîşanên hundirên kesan ber bi roniyê ve diçin.

 Hazir Sitiyê nigîn deranî,

Da dest ´ecûzeya zemanî.

Zînê weha gote heyzebonê:

Min dil bûye werteyek ji xwînê.

Gava weko werte tête coşê,

Weqtê ko dikît bikit xweroşê.

Teskîn dikît ew nigîn dilê jar,

Dem dem ko didin di çeşmê xwînbar.

Zinhar eger dibî nigînê,

Zû bîneve bo me dil hezînê.

Lew re bûye bo me sebr û saman,

Ew bo mine xatema Silêman.

(rûpelpel: 69. malik: 720-725)

 Ev malikên jorîn didine xuyakirin ko Zîn xwe têvedide navenda bûyeran. Li hêla din, herdu evîndarên şeyda; Memo û Tajdîn jî evan gavên bê tebat dijîn, û ew pîrejin tê ba wan, nigînan (gustîlkan) ji wan jî dixwaze. Ma gelo kîjan wê xwe têvede navenda bûyeran?. Ne helbestvan, lê ev malikên jêrîn bersivê didin:

Tajdîn nigîn ji dest deranî,

Da dest ´e cûzeya zemanî.

Mem tê fikirî ko bê nigînê,

Kengê diketin medar û jînê.

Go: Dayê tu min bidêre me´zûr

Kî can didet ji dest xwe destûr.

Ev xateme ism e ger tilsim e,

Min can ew e, qalibê me cism e.

Sedeqê ser û zilf û xalê zînê,

Mestîne ji dest me nigînê.

(rûpelpel: 75. malik: 813-818)

Belkî ev xal, ji bo girêdanekê di birêvebirina hundirê kesayetiya Memo, û girêdana wî li gel bandorên derveyî û bûyeran tevan, bûbe destpêkek, da ev kesayetî hin bi hin mezin bibe, û di navbera bandor û per lêxistinên hunermendekî gewre de, ber bi hev bê, ev hunermendê ko hunera xwe û hemî tiştên der û hundirê cîhana lehengê xwe, bi dest xwe xistine, û tiliya xwe bi hêz, daye ser alavên xwe yên hunerî, da ew kesayetî ji navbera komên bandoran bi hêz derbas bibe navenda lehengiyê.

Bi vî awayî kesayetiya Memo, li gel bûyerê, bi rê ve diçe, ango kesayetiyeke venîştî ye, bi liv e, hin bi hin mezin dibe û bi pêş ve diçe.

Gava helbestvanê me kesayetiya Beko nîgar dike, ev wênekirin li himber a Mem û Zînê, tê guhertin, û digihêje asta karekî gihiştî, ji bo wênekirina kesayetiyeke berz û balkêş, û xwedî wêneyê xwe yê dîrokî, wek nûnerekî hêzên neqenciyê.

Çi reng û sixêf û rewş hene, helbestvanê me ewan gişkan bi kartîne, da wêneyeke qirêj û ne qenc ji vê kesatiyê re peyda bike, û pişt re jî rê bide wê, da ew, di çîrokê de, wek roviyekî, dek û planan bike, û tevger û bizavên xwe bidomîne.

Li hezar plan û rêkên nedurist siwar dibe, ber bi armanc û daxwaza xwe ve diçe, dide û distîne, gotgotan dike, armanca xwe nîşan dike, da di dema keysdar de lê de, û daxwazê bi cih bîne.

Kesatiya mîr û ya Beko, di çîrokê de hev û du temam dikin. Xanî dide xuyakirin ko yek bê yê din nabe. Guh bide mîr çi dibêje:

 Em qismê mîr, qismê aşin,

Pirr fetl û gerîn, pêş û paşin.

Naçar ji bo me aşvanek,

Labude ji bo me dergevanek.

Hingî bi hikmetê dikin dewr,

Geh ´edle ji bo mekar, geh cewr.

Her çend Bekir weled zîna ye,

Aşê me ji wî bi fetl û ba ye.

Ev zumre ko zalim û ´ewanin,

Subaşî û şehne dergevan in.

Aşêd me zaliman digerin,

Dexlêd me zalima dihêrin

(rûpelpel: 96-97. malik. 1140-1145)

Bi vî awayî, Xanî, kesayetiya mîr ber bi çav dike, û hevalbendiya wî û dergevanê wî, li gel hevûdû girê dide. Eger Xanî, ji vê yekê nêrîneke taybetî, ko bedkariya karbidestên dema xwe diyar dike, heye, bê guman ew bi vê yekê, me bi pêşeroja vê hevalbendiya qirêj jî hayedar dike, ko ewê astengan deyne pêş evîna Memo û Zînê.

 

TEVNA ÇÎROKÊ

 Eger em bêne ser tevna hunerî, em dê bibînin ev tevn, li gel Xanî, bi alavên derbirîneke hunerî dewlemend û zindî ye jî. Alavên wî hin caran vebêjî ye (serd), û hin caran jî pesn û salixdan e û carcaran jî axiftineke xweyî û hundirînî e, û hevpeyvîn e jî. Ev alav tev li milên zimanekî zîz, ko karînên zimanzanîna Xanî ber bi çav dikin, siwar dibin.

 

ÇÎROKBÊJÎ

Çîrolbêjî hêmanekî giring e, di çîrokê de xwedî roleke payebilind e, çimkî bûyer ji wêneyên hebûyî (waqiî´) diguhêze wêneyekî zimanî-hunerî, karê çîrokbêjiyê jî ew e ko bikaribe rewşên axaftina hunerî, di dest xwe de, bike alîkar, da hişê xwendevan têxe pergaleke nîşankirî de, ji bo bikaribe naverokeke çeleng, wek ko çawa nivîskar dixwaze, bighîn e.

Ji bo pêkanîna vê daxwazê, dive nivîskar, di avakirina durvê derbirîna vê naveroka çeleng de, ya ko di hişê xwe de ava kiriye, dive bi karekî gelekî mezin rabe. Lewre em dibêjin vebêjî û çîrokbêjiya di çîrokê de rolek e girîng dilîze.

Ji bilî vê jî gelek cureyên xeberdanê(vebêjiyê) hene, wek xeberdana xwebixweyî, ko nivîskar tê de bernavê "ez" bikar tîne, an jî xeberdanê dide dest çîrokbêjekî. Ev cure hêsantirîn şêweyên xeberdana bûyerên çîrokê ye, lê kêmasiyên wê jî hene, çinkî hin caran xwendevan, û belkî rexnegir jî, vî cureyî wek jînenîgariya nivîskarî dibînin.

Cureyekî dîtir heye, jê re tê gotin (şêweyê bîranînan). Nivîskar li vir jî cînavê "ez " bi kar tîne, û bi zimanê lehengê çîrokê diaxive, û ji her bîranînekê re dîrokekê datîne. Di vî cureyî de, nivîskar lêkerên buhêrekî, ko di nav wan re bûyerên çîrokê numa dibin bi kar tîne.

Cureyên sêyem, ko jê re (şêweyê nameyan) tê gotin, nivîskar tê de ji nameyên ko di navbera lehengên çîrokê de diçin û tên sûdê werdigire, û kesên çîrokê û sergêrên wan kesan numa dike, û heyama gelemper a çîrokê ber çav dike.

Lê cureyê herî binav û deng, ko Xanî jî di çîroka xwe de bi kar tîne, xeberdana yekser e, ko (şêweyê destanî) jê re tê gotin.

Di vî cureyî de, nivîskar, bernavê nediyar bi kar tîne, kar û barê wî, di vî cûreyî de karê dîrokzanan e, bûyeran li pey hevûdû vedibêje, kesan pêşkêş dike, bizavên wan şirove dike. Nivîskar li gel wan bûyeran, û wan kesan meşeke xweşik dimeşe, ta ko bûyer digihêjin dawiyê.

Hêjayî gotinê ye: Di vî cûreyî de, nivîskar hêza xwe nade ser kesên çîrokê, zanîna wî ya li ser wan, ji wan bi xwe ne pirtir e. Lewre ji dûr ve çîrokê vedibêje, bûyer û kesan ji derve salix dike, tenê tiştên numa wek azadî, têkilî û encamên wan, dibêje. Lê wateyên ko di paş wan tiştan de hene, ji xwendevan re dihêle, da ko xwe bi xwe tê bigihêjin.

Xanî ji destpêka çîroka xwe ve vî cûreyê çîrolbêjiyê bi kar tîne. Eger mirov lê vegere, dê bibîne bê çawa kesên çîrokê pêşkêş dike:

Ko padişahek zemanê sabiq

Rabû di hikometa xwe de faiq

Textê wî cizîr û bext mes`ûd

Tali´qewî meqam mehmûd

Asar şeca´eta wî şahî,

Dagirtî ji mah ta bi mahî.

(rûpelpel 44. malik: 363,365,371)

 Û gava kesên Cizîrê xwe ji bo cejna sersalê amade dikin, Xanî dibêje:

 Hikmet ew e ew hemî li kar in

Hindek di peya û hin siwar in

Bîlcumle diçûne der ji malan

Heta digihêşte pîr û kalan.

(rûpelpel: 52. malik: 474,487)

 Çîrokbêjiyê firehtirîn cîgeh di çîroka Mem û Zînê de dagirtiye lê mixabin huneriya wê hin caran ji dest helbestvanî derdikeve û hêza wî ya xeberdanê giran dibe, wek ko em di van malikên jêrîn de dibînin, Xanî rê nade me, da em bi xwe mîrê Botanê nas bikin, û ne jî dihêle ew xwe bi me bide nasîn, dîsan nahêle em bi xwe bibînin bê çawan xelkên Cizîrê ji malan der tên, lê ew bi xwe şanî me dike. Ev yek huneriya xeberdanê qels dike. Ma gelo Xanî nedizanî karê xeberdanê çi ye? Em bawer nakin. Çinkî hin caran xeberdan hêsan û zelal dixuye, û nerme-nerm diherike, hêza helbestvanê me li ser xuyanî nake, ango hin caran xeberdan, li nik Xanî digihêje astayên hunerî yên bilind, wek çawa di van malikên jêrîn de tê xuyanî kirin:

 Tajdîn ji tewabi´ên xwe yek pîr,

Tê´în kir, û şihande cem mîr.

Gotê: here bêje mîr û axan,

Bêninde venakujin çiraxan

Em çar bira hebûn di sadiq

Herçar li xidmeta wî di aşiq

Însafê ko zêdetir ji salê

Mem mayîye vê xwedan, çalê?

Dijmin li me şa ne, dost xemgîn

Ferde mirina çeko û Tqajdîn

(rûpelpel: 14 ma: 1916-1921)

 Lê tiştê hêjayî pesnê ew e, ko pirhatina xeberdanê tu ziyan negihandiye avakirina çîrokê, ango di çîrokê de xeberdan ji derveyî bûyeran nehatibû, û her car xweşiktir û tevlî salixdanê dibû, û ciwanî jê werdigirt.

 

SALIXDAN

Salixdanê çîrok tev girtiye, û perê Xanî tê de wek ê hostayekî zîrek xuyanî dibe, li hember salixdana ko Xanî dide gulistana mîr, û ya ko dide herdu xûşkan "Sitî û Zînê" û dilêrî û dilsoziya Tajdîn, mirov behitî dimîne. Û gava li hember xwerista Cizîra Botan disekine û bêhna xwe jê dadigre, vê dîmena çeleng wek tabloyekê diyarî me dike:

 Her yek ji newal û koh û deştan

Reh şubheyê goşeyê bihiştan

Her rewde riyad xuld ekber

Her ceşme ji e´yn ab kewser

Herr koh ji reng torê Mûsa

Ji enwar tecelayê teyîsa

Her nehre ji rengê ejdeh bûn

Her sibze bi mui´cuzan e´sabûn

Her dar ji feydê nubuharî

Tek şui´le dida ji nor barî

(rûpelpel: 116. malik: 1424-1428)

 Tiştê balkêş ew e, ko salixdana Xanî ne xav e, û nejî rij e, ji ber ko li gelek wêneyên hunerî siwar dibe. Ev yek jî heyameke tijî tevger û reng di çîrokê û di şêweyê helbestvan de peyda dike, û pê re jî çîrokê dike tabloyeke hunerî, ko helbestvanê hunermend di afrandin û çêkirina wê de karekî mezin û xebateke gewre kiriye. Keçên bedew li deştan û çolan belav dibin, û wan beriyan dikin gulşen:

Sehra û çîmen dikirin mesken

Beyda û dîmen dikirin gulşen

(rûpelpel: 53. malik 489)

 Û gava dixwaze bandora, ko evîna herdu keçikan; Sitî û Zînê li Tajdîn û Memo kiriye, numa bike, pirsê dide dest herdu evîndaran, û bi zimanê wan dibêje:

 Ew mêwe li kî cihî gihane

Ev gul li çi gulşenê numane

(rûpelpel: 59. malik: 574)

Diyar e ko mêwe nîşana bandora evînê ye, û gul jî herdu keçikên çeleng in, lê gava germbûna evînê ber bi çav dike, evîndaran dixe nava êgir, cegerên wan disotîne:

 Ew bûne li van ceger kevandin

Ew bûne ko van bi dil hebandin

(rûpelpel: 62. malik: 624)

 Pirîcaran wêneyên hunerî li ber perê Xanî dibine tabloyeke hunerî, bê kêmasî, ko zîrekî û jêhatiya wî di afrandina wan zindî û gerînî de ber çav dike, wek vî wêneyê, ko ji şingîniya tîr û şûran, heyamek tijî deng û qîrîn tê de peyda dibe:

 Dirrinde dirandibûn bi şîran

Perinde pirandibûn bi tîran

(rûpelpel: 117. malik: 1449)

 Hincaran jî em dibînin wêneyên gulan dicivîne, li kêlekên hevûdû datîne û di pê re jî hin wêneyên nû, ko li wekhevkirinên hunerî yên nû siwarbûne, jê peyda dike.

Çelengiya gulan ya di gulşenan de, û ya ko di helbestan de hatiye çêkirin, di van wêneyên nû de kom dike, lê di navbera hemberhevdaneke hestî wijdanîke, ko ji reh û hinavên evîndarekî şeyda dertê, û bergehên ko di navbera herdu kêlekên wekhevkirina hunerî de, hene, tune dike, û dilberê ji gulan şepaltir û şengtir dibîne:

 Gul yek ne tenê, ko sedhezar in.

Gulşen didîtin di nû buhar in.

Me´şoqê ko mislê wan gelek bin

Her çend ko horî û melek bin

Ew nabin mûcibê çi derdan

Lew ra ko heyin li cumle erdan

Yek bêt, û nebit mîsal hemta

Mestûr ji rengê Zîn ´enqa

´Aşiq bi çi dê bikit medar.

Bê sebr û mirin emê çi çare.

(rûpelpel:123-124.malik: 1538-1542)

 Hin caran jî wêneyên hunerî yên Xanî pir girêkî û li hev geryayî tên, sûdê ji wêneyên nasbûyî werdigre. Rojava, bi hemî hêman û alavên xwe, wek roj, aso, û stêran li nik Xanî tê guhartin, û ev wêne jê peyda dibe:

 Êvarî ko asmanî menqel

Danî, û li wan veşar meş´el

Yê´nî ko vekuşt çirax zêrîn

wergirt ji nû libas rengîn.

(rûpelpel: 152. malik: 1964-1965)

 Wênyên huner, li nik Xanî, ji hêmanên suruştê tije dibin:

 Ew çend ji a´ridêd gulgûn

Vêkra diwarîn serşik pir xwîn

Goya ko di feslê nubuharî

Baran li gulşenan dibarî

(rûpelpel: 173-174. malik: 2283-2284)

 Tişta ko di wêneyên Xanî de balkêş e, rojhilatiya wan e, bêhna hêsaniya jiyana kurdan, û derbirîna gelêrî, ya ko ketiye çarçeweke nû, jê tê:

 Go ey hewesa dil û hinava

Her yek ji we rohniya du çava

(rûpelpel 64. malik 656)

 Ev gotin "rohniya du çavan" her rojê pirîcaran di derbirîna gelêrî û filoklorî, û ji devên pîrejinên kurd der tê. Ev yek bergehan di navbera Xanî û kelepûra kurdî de tune dike.

 

HEVPEYVÎN

Di navbera van hemî tiştên ko derbasbûne de, gava derî ji hevpeyvînê re vedibe, ew jî di cihên ko bêyî wê nabin de, tê, û bingeha hunerî diparêze, da derbirîn zelal û zindîtir bibe, û bikaribe hundirê derûna kesên çîrokê numa bike.

Hevpeyvîn, bi xwe, axiftinek e, ko di navbera du, an pir kesan de dibe. Çîrok û şano di vî warî de hevbeş in, lê di çîrokê de, hin caran tê, û di şanoyê de stûneke giring e ji bo xwesipartina nivîskarî, ji ber ko şano ji bingeha xwe de, li ser hevpeyvîna ko di navbera kesên wê de peyda dibe, ava dibe.

Hevpeyvîn, di çîrokê de, li kêlek xeberdanê, roleke hunerî, û armanceke rewşenbîrî dileyizin, ji ber ko heyameke germ di çîrokê de peyda dike, û şêweyê drbirînê zindîtir dike, û zanîn û rewşenbîriya nivîskaran eşkere dike.

Kar û barê hevpeyvînê di çîrokê de ew e, ko perdeyan ji pêş bûyer û hêrsên kesên çîrokê hilîne, û wan biwênîne, û çîrokê bi rê ve bibe, da hêmanê dramatîka wê xurtir bibe, û hundirê derûna wan kesan ronî bibe.

Bi rastî jî hevpeyvîn li nik Xanî, roleke hêja di çîrokê de lîstiye. Eger em li malikên jêrîn mêze bikin, em dê bihêsanî bibînin ko ji hevpeyvînê pê ve, wê tu tiştê dîtir nikaribe wêneyên derûnî yên herdu lehengan, nemaze di hevdîtina dawî de numa bike:

 Perwanyê go: Tu xweş delîl î

Şeme´yê wehe go: Tu xweş xelîl î.

Perwaneyê go: Tu rehnema yî

Şeme´yê wehe go: Tu can fiza yî.

Perwanyê go: Tu dil fizor î

Şeme´yê wehe go: Tu sîne soz î.

Perwaneyê go: Tu padîşah î

Şeme´yê wehe go: Tu quble gah î.

Perwanyê go: Tu hor zat î

Şeme´yê wehe go: Tu nor zat î

(rûpelpel: 168. malik. 2192-2197)

 Eger ne hevpeyvîn bûna, wê salixdan, an xeberdanê, bi tenha xwe nikarîbûya ev wêneyên derûnî û ramanî yên mîr û dergevanê wî biafranda. Hevpeyvînê roleke bingehîn û girîng di vê pergalê de lîstibû, û rasteqîniya wêneyên herdiwan ber bi çav kiribû. Em li mîr guhdar bikin bê çi ji Tajdînî re dibêje:

 Ev renge mîr digote Tajdîn:

Fî´lêd Bekir negir nizanîn

Em qismê mîr qismê aş in,

Pir fetl û gerîn, pêş û paş in

Naçar ji bo me aşivanek,

Labudde ji bo me aşvanek.

Hingî bi hikometê dikin dewr

Geh e´dle jibo me kar , geh cewr.

Her çend Bekir weled zîna ye,

Aşê me ji wî bi fetl û ba ye.

Ev zumre ko zalim û e´wan in,

Sûbaşî û şehne û dergevan in.

Aşêd me zaliman digêrî

Dexlêd me zalima dihêrin.

Ev a´det tenê xas mîran

Nabînî li ber derê feqîran

(rûpelpel. 96-97. malik. 1139-1145,1148)

 Û carekê Bekir dibêje mîr:

 Zahir meke tu evê î´nadê

Carek vekuj agrê fesadê

Ji ew paş tu bêxe weqt firset

Zinhar medê eman û mihlet

Xesmê ko neşê bibî muqbil

Derman çi ye? şerbeta helahil

Lew lazim e ji hakiman du fincan

Yek xas xerab e yêk qencan

(rûpelpel: 150. malik: 1936-1939)

 Eger em li nik evan malikên jorîn rawestin, hêdî hêdî li wan mêze bikin, em dê du wêneyên zelal, ko mîr û dergevanê wî tê de bi awakî sayî numa ne, bibînin. Ew herdu wêne tije dek û plan in. Bê guman, hevpeyvîn arîkariya me dike, û me dighîne wan wêneyan. Ji min ve diyar e ko Xanî ev yek baş zanîbû, lewre her yek ji wan, li cihê ko xwe tê de rehet dibîne, û li ba mirovê ko pê bawer dike, bi dengkirin dabû.

Ev tiştên ko me diyar kirine, dişên teqez bikin ko hevpeyvînê li nik Xanî, karibûye derûna kesên çîrokê wergerîne, ronahî avêtibû ser wan pêlan, û hundirê derûna wan kesan li pêş me vekiribû, heyameke zindî tijî ger û liv di çîrokê de pêkanîbû. Vê yekê jêhatiya perê Xanî di avakirina wan kesan de numa kiriye, ew jî avakirineke zindî bû, nîşanên penahên derûn û hundirê wan kesan tê de têne xuyakirin, û ramanên ko di hişên wan de li hevdu dikevin, sayî têne wergirtin, û me dide hember hevdijîtiyeke gelekî sayî, nêrîneke heyînî, ko ji newekheviya daxwazên xizanan û yên mîrên fewdal peyda dibe, bingeha wê ye.

Xanî li pey kûrkirina wêneyên hunerî, yên kesên çîrokê, û şirovekirina wan wêneyan, hê bilez û bez diçe, destan jê bernade. Pirîcaran axiftina monologê bi kar tîne, rê dide kesên çîrokê, da bi xwe, tişt û ramanên hundirê xwe

derînin. Lewra hin caran em dibînin Zînê di nava çar dîwaran de ye, derî û pencere girtî ne, bi xwe re dipeyive.

Xanî, rewş û pergala wê, nesaxî û jarbûna wê, ji der ve de wêne dike, û pişt re xwe li hember wênekirina hundirê wê bê çare dibîne, ko nikare têkeve wî hundirî, hingê divabû rê bide xwedî, da çi tê de heye, ew bi xwe derbibire. ji ber vê yekê Xanî xwe dide alîkî, û Zîn li gel nediyaran diaxive:

 A´şiq bi we wasitê cemalî

Salik bi we nailê celalî.

Wêrane ye dil we maye xalî

Qet xeyra we kes nahin hewalî.

(rûpelpel: 104. malik:1256-1257).

Hin carên dîtir, em wê dibînin ko çawa berê xwe dide sîbera xuşka xwe Sitiyê, û pê re diaxife:

Kay rûh û rewan qelbê Zînê

Nûra besera diyar û dînê.

Şahî ji te re, û xem ji bo min

Tajdîn ji te re û Mem ji bo min.

(rûpelpel: 105. malik: 1265,12673)

 Ev xwe bi xwe axiftin, bi dilsotin li gel Zînê didomîne, cidayiya ko di navbera rewşên herdu xuşkan de peyda bûye numa dike, lê Zîn ne tenê li gel sîbera sitîyê diaxive, pirê caran ew li hember perwaneyên ko li derdora agirê findan digerin radiweste, û bi wan re diaxive, û keser û hesretên dil û sînga xwe der dike.

Em vê monologê li cem Memo jî dibînin, Xanî rê dide wî, da derkeve, bi tenha biçe, li koh û newalan bigere. Bi xwe re biaxive, an bi sîtava dilrevîna xwe re , an jî li kêleka çemê Diclê raweste, û keserên xwe jê re bilorîne:

Kay şubhetê eşkê min rewan e

Bê sebr û bê sikûnê a´şiqan e.

Bê sebr û qirar, û bê sikûn î

Yan şubhetî min, tu jî cinûn î.

Qet nîne ji bo te re qirarek

Xalib di dilê te dane narek.

(rûpelpel: 109. malik: 13201323)

Pirê caran Memo li nik bê jî radiweste, û bi sotin û dilêş pê re diaxive, û lava jê dike da rêka xwe bi dilbera xewrevîn xîne, û bi dilekî şikestî eniya xwe ji wê re berjêr bike, silavên germ bighîne wê:

 Kay cismê letîf şubhetê rûh

Dergehê beden li ber te meftûh.

Ez hêvî dikim ko bê tewequf

Rincîde qedem bibî tekeluf

Carek here suddetil-se´ed

Gavek here sudretil-nîhayet.

Ewel here bibûse astanê

Paşê here pêş dilistanê.

Emma bi tewadi´ û te´zîm

Sed mertebe ihtîram û tekrîm.

Ahiste ji bo bike du´ayê

Dabeste wê bike senayê.

Şayiste bike tu ihtîram

Dest beste vewest bike selam.

(rûpelpel: 110. malik: 1337-1343)

Tevî ko helbestvanê me, di vir de, dide pey şopên hin helbestvanên rojhilatê yên dîtir, nemaze yên ereb, û Feqê Teyran (1564-1660), lê karîbû wêneyeke zelal û sayî çêbike, ko pêlên derûnî û hêrsên herdu lehengan tê de eşkere xuya bibin.

Ev nimûneyên ko me nîşan kiribûn, didine xuyakirin, ko Xanî bi zanîn û bi jîrbûneke payebilind monolog bikar tanîn.

Çimkî karê monologê ew e ko, me têxe hundirê kesên çîrokê da tiştên tê de hene, dûrî pêşkêşkirina bûyer, yan hevpeyvîna bilêv, berçav bike, ji ber ko monolog, wek ko zanyarên derûnî dibînin, ji bo ronîkirina asteyên hişyariyê alîkarekî hêja ye; berî ko bi derbirinê bêne wergerandin.

Ev cûre teknîka hunerî, bi cûreyê nivîskarê Firansayê Edward De Jordan (1861-1949) tê naskirin. Çawa tê gotin ewî mirovî ev teknîk di çîroka (Darên Daristana Qutbûyî) de, ya ko di sala 1888an de li Parîsê der çûye, pêk anîbû û dabû nasîn, ko monolog axiftina kesekî naskirî ye, armanc jê ew e ko bêyî alîkariya nivîsevan, me têxe hundirê wî kesî de. Monolog axiftineke bê guhdar e, guhdar jê re nîne, ji ber ko axiftineke bê lêv e.

Tiştê balkêş ew e, ko berî monolog weke alaveke hunerî binav û deng bibe, berî vê yekê bi dused salan, Xanî karê vê alavê nas kiribû û sala 1695an, di çîroka Mem û Zînê de, bi kar anîbû, lê em neşên bibêjin ko Xanî xwediyê wê ye, ji ber ko Feqê Teyran berî wî bi kar anî bû, belê em dişên bibêjin ev xelek nirxê wî yê hunerî digihîne asteke bilind.

ZIMAN

Di tevna hunerî de, ziman roleke payegiran dilîze, ji ber ko ev curetevn bi zimên tê ristin û xwendin, û çîrok pê heyîna xwe bi cih tîne. Ji vê pê ve ew rola nirxbilind, zindiya zimên bingeha wê ye. Lê wê çawa ziman zindî xuya bibe?. Şêweyê tijî tevger û liv, û nêzî jiyana rojane, û ji peyvên hêsan pêkhatî, zindiya zimên berçav dike.

Hêjayî gotinê ye em bibêjin ko çendîn bergeh di navbera heyama çîrokê ya gelemper, û şêweyê derbirinê de hebin, ewqasî zimanê wê qels, jar û bê giyan xuya dibe. Lewre bidestxistina zimên ji hêla nivîskar ve zor giran e.

Zimanê Xanî di vê çîrokê de zindî, tijî hêmanên helbestiyê xuya dibe, çunkî di navbera heyama gelemper a çîrokê û zimanê wê de, bergeh nîne. Du tiştên sereke vê yekê teqez dikin:

 1- Tevlihevkirina çar zimanên, ko Xanî baş desthilatê wan bû, ew jî, zimanên kurdî, ´erebî, tirkî û farisî ne, ko di wê demê de, li rojhilatê bi kar dihatin.

Bikaranîna peyvên biyanî, li nik helbestvanên rojhiletê, yên dema Xanî, ne kêmasiyeke zimanzanî bû, û ne jî şermeke hunerî bû. Tevî vê jî, tiştê balkêş ew e, ko Xanî ewan peyvên biyanî dixe ristina siwarkirina hevoka kurdî:

Rabûne ve rojekê pêkve

Fikrîne bi reng û rûyê pêkve.

(rûpelpel: 60. malik: 597)

Di vê malikê de Xanî peyva ´erebî (fikir) bi kar tîne. Ev peyv di wî zimanî de nav e, lê Xanî paşkîta lêkerê kurdî pê dixe, û lêkerekî jê peyda dike, wateya wî, di malikê de, dibe (nêrîn), çimkî wateya malikê weha tê: Rojekê herdu (Tajdîn û Mem) pêk ve rabûn ser xwe, berê xwe dane hevûdû.

Xanî ne tenê vê peyva ´erebî bikar tîne, lê belê pala xwe dide hin zimanên dîtir jî, û biserbilindî jî vê yekê eşkere dike:

Kurdî, ´erebî, durrî û tazî,

Terkîb kirin bi hezl û bazî.

(rûpelpel:186.malik:2476)

Bidexistina van zimanan, şêweyê Xanî dewlemend dike, û jê re dibin alîkar da dergehên afrandinê li pêş wî firehtir vebin, wî ji xelekên sînorkirî rizgar dikin, da çi şiyanên van zimanan hebin, gişan ji bo armanca xwe bike karmend, û festîvala jidayikbûna destana kurdî, ji hundirê derûna kurdî ya dilovan der bixe.

2- Xanî hemî zaravayên zimanê kurdî, û beşên wan zimanan bi kar tîne. Bingeha zimanê çîroka Mem û Zînê, devoka botan e, ji kurdmanciya jor e, lê pirîcaran Xanî destên xwe dirêjî zaravayên kurdî yên dîtir dike, û peyvên wan bi kar tîne, wek vê peyva (nedêrîn) ko fileyên Lorî wê bi kar tînin:

Ey waqifê waqi´etê dêrîn,

Em xeyrete mehreman nedêrîn.

(rûpelpel:77.malik:852).

Xanî ne tenê peyvan ji wan zaravayan werdigire, lê gava hevoka xwe siwar dike jî, bi ser ristina hevoka wan de pal dide:

Êdî çi bibêjim , ez nizanim,

Bilmez ge ne sûyleye zubanim.

(rûpelpel:126. malik: 1577).

Di vê malikê de du zaravayên kurmancî hene, û hevokek bi tirkî û kurmacî, tevlihev, heye. "Êdî çi bibêjim, ez nizanim" bi kurmanciya jor, (Zubanim) bi kurmanciya jêr, û (bilmiz ge ne sûyleye) bi tirkî, ango: (zubanê min jî nizane çi

bibêje). Lê tiştê ko bala me dikşîne ne tenê ev yek e, lê siwarkirina hevokê ye jî.

Di zaravê Xanî de, (Devoka botanî ji kurmanciya jor) cînav bi navan nakeve, lê di zaravê kurmanciya jêr de, dikare weha çê bibe. Ango kurmanciya jor dibêje (zubanê min), û ya jêr dibêje (zubanim).

Gelek caran Xanî hevoka xwe bi kurmanciya jêr dirêse, wek çawa di malika 765an de dibêje (şêxim), û di ya 1610,1974an de dibêje (mîrim), nabêje (mîrê min).

Nimûneyên ji vî cûreyî, li gel Xanî gelek in. Çimkî wek tê zanîn, di devoka botanî de, ji kurmanciya jor, pergala pirjimarî ya navan, bi paşkîta (an) tê nas kirin, wek nimûne (bajar-bajaran), lê gava ev pirjimarî têkeve ser navekî dîtir, hingê (an) tê guhertin, û dibe (ên), wek (bajarên Kurdistanê). Lê belê ev (ên) di devoka Hekarê de, dibe (êd) wek (bajarêd Kurdistanê), û di devoka Badînanê de, dibe (êt), wek (bajarêt Kurdistanê).

Her kesê ko bi hûrbînî li Mem û Zînê vegere, dikare bibîne, ko Xanî ev her sê wêne bi kar anîne. Di malika 1067an de dibêje (zilfêd, destêd) nabêje (zilfên, destên), û di yek malikê de, herdû wêneyan bi kar tîne:

Ahoye sipî, û çavêd reş bûn,

Biskên di siyah bihn di xoş bûn.

(rûpelpel: 129. malik: 1617)

Û di malika 1085an de dibêje (kêfêt) nabêje (kêfên) û ne jî dibêje (kêfêd).

Ev nimûneyên jorîn didine xuyakirin, ko zimanê Xanî gelekî dewlemend e, û ji jiyana rojane ve gelekî nêzîk e. Ev numande jî wek em dibînin, di ramana Xanî de nîşana du tiştên hunerî û neteweyî ye. ji hêla hunerî ve, zindiya zimanê çîrokê teqez dike, û ji hêla neteweyî ve jî dide xuyakirin ko şiyanên yekkirina zimên, li nik kurdan gelek in.

Li dawiyê hêjayî gotinê ye em bibêjin, ev çîrok çîrokeke helbestî ye, ko ji 2655 malikan hatiye raxistin. Ev dirêjayî belkî karînên helbestvan, di tenga bi karanîna yek rêzbendê re qels û jar bike. Lê Xaniyê gewre çareyeke hunerî ya hêja jê re dibîne. Helbestvanên tirk û farisan destanên xwe beş-beşî dirustin, û her beşek li pêlewazekê û rêzbendeke cida siwar dikirin, da xwe ji vê astengê rizgar bikin. Lê Xanî ev destan tev li pêlewaza (Hezec) siwar kiriye, û yekemîn car bû ko di helbesta kurdî de rê li pêş hilma xwe vekirî hiştibû, û rêzbend guhertibû malika (Mesnewî), ko herdu birên wê xwedan rêbendek in, ji ya malika dîtir cida ye.

 

Ji kovara DUGIR. J8, Zivistana 1998an

  ...................................
 Veger >>                                                                                 tirej.net/com/org