Lêkolîn

 

 

 

 

Heyder Omer
Helbesta çîrokî û dastan e *

 

Rêdûzkirin:
Di şevbuhêrkeke wêjeyî de, ku mijara wê ( durvê hunerî yê Mem û zîn )ê bû, pirsek ji min hate kirin, ew jî ev bû „ Gelo, Mem û Zîn a Xanî dastan e, yan na?!“. Bi rastî ne di bîra min de bû, piştî şirovekirina durvê vê dastanê li ber ronahiya usûlên dastanî, ev pirs dê ji min bête kirin.

Ev pirs bû sedema vê lêkolînê, da ez bidim xuyakirin ka dastan çî ye, û usûl û hêmanên wê diyar bikim, belkî karibim bi vê yekê bersiva vê pirsê bidim.

Helbest li ba miletan, ji berê de, li ser sê beşan hatiye parvekirin: Helbesta çîrokî û dastan e, helbesta xweyîtî û stirandinê, û helbesta şanowî. Ev her sê beş jî ne ji xwe berê peyda bûne, lê ewana diyardeyên hişyarî û têgihîştin û birêveçûna miletan in; ango birêveçûna helbestê li gel ya civakê girêdayî ye. Lê helbesta dastan e ji her du beşên dîtir kevintir e.

Bê guman tekiliyên hişmend û zindî di navbera evan her sê beşên helbestê û civaka, ku tê de ji dayikê dibin, de hen in. „ Cara pêşîn helbesta çîrokî, li ser zibanên helbestvanan diyar bûye. Ev cure jî serpêhatiya milet numa dike, û wêneyê jiyana wî miletî ya fewdal, û tijî cengên, ku li dij neyaran têne ajotin, û daxwazên azadî û rizgariyê dide xuyakirin.“(1)

Lê gava jiyana gelan dikeve hundir heyameke hêdî, hîngê ew milet li xwe vedigere, jiyana xwe li dûzan dixe. Di vê heyamê de, rê li pêş helbestvanan vedibe, ku ew jî li xwe vegerin, têkevin hundirên derûnên xwe, û ji xweyîtiyên xwe de dest pê bikin, di hundirê wê re li cîhanê binerin, her tiştekî bi pêwendî û kesayetiya xwe nîgar bikin.. Her weha helbesta xweyîtî û stirandinê wê hîngê peyda dibe; ew jî helbesteke, ku hestekî germ û awazeke hunerî tekûz û payebilind tê de berz xuya dibin; helbesteke, ku helbestvan bi wê hestên xweyîtî, ku di hundir derûna wî de dikelin, diyar dike.

Lê wek me berê jî gotiye, birêveçûna helbestê ji ya civakê nayête birîn, û jê bi dûr nakeve; civak çendî bi pêş de diçe, ewqas helbest jî bi pêş dikeve, û dighêje astayên bilind, ku çand,raman û huner sê istûnên wan in. Di vê heyama civakî, çandeyî, ramanî û hunerî de helbesta şanowî, wek diyardeyeke hunerî gelekî payebilind, ji dayikê dibe. Ji ber vê yekê jî tê gotin “şano hunera jiyanê ye”, çimkê dikare jiyanê vekole, xwe berde hundirê wê, û hemî cureyên têkiliyan û ramanan numa bike, û li nik bûyerên dîrokê raweste, lê meyze bike, da wan ji hev û du verşîne û perdeyan ji pêş wan rake. Ji bo kar û barê vê helbestê hebûna zanîneke payebilind, ku mirov û mirovaniyê baş dinase, divaye, lê ev zanîn di her demê de peyda nabe, tenê di demên gurbûna têgihîştin û hişyariyeke çandeyî, û felsefeya kûr de, peyda dibe.

Her weha em têgihênin, ku hemî hunerên helbestê diyardeyên (numande) jiyanê, yên cuda, cuda ne, û hev û du tewaw dikin, û bi mirov û mirovaniyê mijûl dibin; ango mijara wan li derdora mirov digere, carekê wek civakekê, pesna wê didin, û nirxê wê bilind dikin (hunera dastan e), û carekê wek tekmirovekî, ku ji xweyîtiya xwe dubeş nabe, û di navbera wê re li her tiştekî dimeyzîne (hunera stirandinê), û carekê jî dîsan wek civakekê, ku hundirê wê, digel tiştên tê de hen in, çi xêr be, çi şer be, aşkere dike, û di dûv re jî hişyarkirin û rewşenkirina cemawer ji xwe re dike armanceke sereke (hunera şano). Vê lomê pêşkeftina gelan bi şanowê tê pîvan.

Rewşa helbesta dastan e:
Her du helbestên xweyîtî û şanowî ne kar û barê vê lêkolîna me nin, vêca em dê wan li hêre (vir) bihêlin, û li nik helbesta dastan e rawestin.

Evê helbesta dastan e û çîrokî, li nik zanyarên zimanan gelek wate heye; tê gotin ev helbest bi navê DASTAN hatiye bi navkirin, ji ber ku bi awakî baş û hêzdar hatiye hûnandin, û malikên wê, vêkra(digel hev û du) bi hêz hatine bestandin, an jî ji ber ku bûyerên gewre dide ber xwe, wan bûyerên, ku bazdana siwarên leheng û qehreman di nava şer û cengan de wêne dikin, ji xwe re dike mijar û naverok.

Hin carên din ji vê helbestê re tê gotin helbesta ÇÎROKÎ, ji ber ku bingeha wê çîrokeke, çi çîrokên cengan bin ( Ilyaza, Kela dimdimê), çi jî yên evînî bin (Mem û Zîn, Xec û Siyamend).

Lê vî navê helbesta dastan e, li nik ramanbîr, rexnevan, lêkolîner, û dîroknivîsên tore, wateyeke din standiye, ku tenê helbesta çîrokî, lehengî, ku bûyerên neteweyî wêne dike, û cihên berz dide karên gewre, û matî, jê re tê gotin helbesta dastan e.

Sedemeke din heye, li kêlek van sînor û pîvanan dimîne, ew jî dirêjiya helbestê ye, loma jî gava helbestên helbestvanekî dirêj bin, pirîcar tê gotin ev helbestvan xwedî hulmeke dastaneyî ye.

Mirov dikare ji evan rewş û pîvanan têbighîne ku dastan helbesteke çîrokî lehengî, an evînî dirêj e (2) xwedî tirazûweke (awaz) hundirî û dervayî hêzdar e, û mijara wê bûyerên neteweyî ne.

Şêweyê dastanê:
Tevî ku şêweyê hin dastanan, li nik hin gelan, pexşane bûye, wek çîroka Eُntere di toreya eُrebî de, û şêweyê hinekan hin caran helbest e, û hin caran jî pexşane ye, wek hin dastanên evînî kurdî ( Cebelî, Xec û Siyamend). Lê hatiye zanîn ku şêweyê dastanê şêweyekî helbestî ye, ji ber ku raman di vî cureyê hunerî de, bi awaz û rêzbendê tê hûnan, û raxistin, û hestên derûnî bi hêz têne xuyakirin, pexşan jî çendî payebilind be, wê nikaribe kar û barê wênekirina hin kirarên dastaneyî, û xeberdana bûyerên gewre, û salixdana lehengan  hilgire, wek çawa şêweyê helbestê dikare.

Vê lomê em dibêjin, ku helbestê, di hunera dastanê de, salixine taybetî heye; şêwe yê wê hêzdar e, ji ber ku ew bi xwe wêne û dengvedana hemî aliyên jiyanê ye, çi jiyana tekmirov, û çi ya tevayî be. Lewre gava mirov bala xwe dide dastanê, dibîne hemî tiştên, ku ew wêne dike, hêzdar xuya dibin, digel hindê, ev hêz di avahiya dastanê de jî berz e, ji ber ku di navbera gewrebûna naverokê û şêwe yê dastanê de têkildariyeke germ heye, tirazû, kêş û dengan li gel hev û du dibestîne, û tablowekî ciwan, ku bi perrê helbestvanê hunermend tê çêkirin, numa dike, û sînvoniyeke gewre, ku tirazûwa wê, wek ya dengên rum, şûr, û lehenga ye, pêk tîne, û stiranên neteweyî jî hêzdar dike.

Ji vê pêve, helbesta dastane yekeke objektîv e, ne xweyîtî ye, helbestvan, di wê de, ji xweyîtiya xwe bi dûr dikeve, di axiftinê de ne amade ye, dibe qurbana huner û lehengên xwe, û wan li pêşiya me bi dengkirin dide. Eger ew ji vî sînorê han bi derkeve, û nerînên xwe, yên taybet, pêşkêş bike, hîngê pişta xwe dide rola xwe ya hunerî, û huneriya dastanê jî birîndar dike. Lê gava ji neçare, û li goreyî birêveçûna bûyeran, pêwîstiyek peyda bibe, û wî bikşîne ber bi çaterêkekê, ku nerînên wî diviya bin, hîng serê axiftinê dide dest kesekî dîtir ji kesên dastanê, wek çawa E. Xanî jî wusa kiriye, gava xwastiye bide xuyakirin, ku divê mirov bi hişmendî li hember bûyerên jiyanê raweste, axiftin daye dest Tajedîn, da şêwran li wî mirovê, ku şandiye ba mîr, bike, û jê re diyar bike wê çawa azadkirina Memo ji girtîgehê, ji mîr bixwaze.(3)

Her û her ji helbestvanê dastanê tê xwastin, ku wek lehengên wê be, xwe bike qurbana sincên tevayî, ku kesayetiya tekmirov tê de sergirtî dimîne, da riya serkeftinê li pêş milet ronî bike.

Tevî vê jî, ev objektîviya, ku di hunera dastanê de xwe dide pêş xweyîtiya helbestvan, nikare zîrekiya wî veşêre, an wenda bike, çimkê ev zîrekî her û her di navbera hûnandina dastanê re, û bi alîkariya xeyal, rewanbêjî û şêweyê derbirina helbestvan diyar dibe.

Dastan helbesteke çîrokî ye:
Berztirîn rewşên dastanê, rewşa çîrokî ye; ango ew berhemeke xwedî mijar e (babet ), ku li ser bûyerekî, ku di heyameke cîgehî û demdarî de digere, ava dibe, û zelalkirina ramanekê armanca wê ye, û tevna wê bi xeberdanê ( çîrokbêjî, Serd ), salixdanê, hevpyvînê, û monologê  tê ristin.

Çîrokbêjiya dastanê li ser hinek nûçe û bûyerên dîrokî ye kevin ava dibe, lê helbestvaniya helbestvan wê dîrokê gewre dike, û kirasekî mezin, ku ji rastiyê û efsaneyê peyda dibe, lêdike. Lewre Lamartînê firansizî ji vî cureyê huner re dibêje „ Ew wêneyekî helbestî ye, zaroktiya gelan tê de numa dibe“. Vêca em dişên bêjin: Dastan dîrokeke, ku li ber deriyên efsaneyê hatiye lê guhdarkirin.

Dastan helbesteke lehengî ye:
Dastan ne xeberdaneke normal e, û ne jî çîrokeke xweristî ye, ji ber ku mijara wê bi alîkariya zîrekiya helbestvan tê mezinkirin û gewrekirin, ta ku heyameke efsaneyî wê ber bi xwe de dikşîne, û siha xwe dide ser lehengên wê, da ewana wek hêzdartirînên lehengan bêne xuyakirin, ku lehengên îro li hember wan gelekî biçûk û qels in. Ji ber ku ewana berhemên civakeke hêzdar bûne, çi hêzeke gewdeyî, çi yeke sincî, û çi jî yeke viyanî be.

Lehengên dastanan ji vê rewşa êdyal peyda dibin, û li dij zulm û zorê serkêşiya gelên xwe dikin. Lewre ewana her û her hêzdartirîn mirov in. Gava Axîl, di ILYAZA de, qêrî dike, dengê wî dighêje her du leşkerên Girîk û Turwada, û tirsê dixe hundir dilên turwadiyan, û gava diçe şer û cengê, çi leheng nikarin li pêş wî xwe bigrin, û gava dest ji şer dikşîne, hevalên wî gelek tengayî û çetiniyan dibînin, û xemgîn dibin. Weha jî Ênî di INYAZA de, û Rolan di ( La chanson Rolan; SIRÛDA ROLAN ) de tên xuyakirin. Her weha Memê Alan, gava hêzê dide xwe, zincîrên, ku pê hatiye girêdan, ji hev û du perçe dibin, û qêrîna Eُrif di MEM û ZÎN a Xanî de tirsê dixe hundir dilê mîrê Botanê.

Bi kurtahî em dikarin bêjin: Lehengên dastanê xwe didine hember her tiştên mezin û hêzdar, yên bi tirs û saw, ku gelên wan dorpêç dikin, ji ber vê yekê jî ewana, ji warên camêriyê, bêtirsiyê û dadmendiyê ve, di ser mirovên din re têne xuyakirin û naskirin. Ango hemî nirx, giyan, dîrok û serkeftinên milet di kesayetiyên xwe de dicivînin. Vê lomê milet jî ewan lehengan di dilên xwe cîwar dikin. Ma me nedît hemî nişteciyên Cizîra Botanê, bi girî û şîn Memowê xwe birêkirin zamanê?!:

Dastan helesteke neteweyî ye:
Bûyerên dastanê pirê caran neteweyî nin, jiyan û rewşa miletekî bi tevayî wêne dikin. Ji bo vê jî dastan wek jînenîgariya milet e, an jî dîroka dijîtiya, ku di navbera du miletan de peyda dibê ye, mileltek ji wan serdest bûye, zulm û zorê li yê din dike, evê din jî berxwe dide, û ji bo rûmet û mafên xwe şer dike. Ev dijîtî her diçe, gur dibe, û sergêr mezin dibe, hîngê lehengên neteweyî radibin, gelên xwe li derdorên xwe dicivînin, û hemî vêkra dixebitn û şer dikin, da zulm û zora li wan dibe têk biçe, û ew jî bi serkevin.

Lê diyar e, ku ev dijîtî ne yekeke derûnî hundirî ye, wek çawa di helbesta şanowê de xuya dibe, lê yekeke ku di navbera du miletên ji hêlên nijad, xwîn, şaristaniyê û uُrf û aُdetan de ji hev û du cudan in, peyda dibe. Vê lomê mirov dikare bêje ev dijîtî ji bo man û nemanê ye.

Her weha dastan mîna dîroka gelan û neviyên wan tê naskirin, ji ber ku ew miletekî tev pergal, sinc û aُdetên wî wêne dike, ta ku hatiye gotin “ Gava mirov dastanekê dixwîne, hîngê ew dîroka miletekî dixwîne”. Loma jî eger dastanên hemî miletan bêne komkirin ser hev û du, dîroka cîhanê wê jê peyda bibe.

Vêca eger mirov bixwaze Girîkên kevin nas bike, wê daxwaza xwe li nik Homîros di ILYAZA de bibîne, û eger bixwaze gewherê netewa miletekî nas bike, wê armanca xwe di dastana wî miletî de bibîne. Lewre gava Pro. Dr Qenatê Kurdo, naveroka dastana MEM û ZÎN a E. Xanî dinerxîne, evê boçûna giranbiha diyar dike “Di wê de Ehmedê Xanî wêne û şiklê jiyana Kurdan bi ensîklopîdî, yek bi yek aniye ber çavan, ewî bi rastî hal û ehwalê miletê xwe, ê belengaz, hejar, bindest û qeydkirî aniye ber çavê me.”(4)

Lê buha û nirxê dastanê di vî warê neteweyî sînorkirî de namîne, belê ew derbas nirxê mirovane nemir dibe, ji ber ku lehengên wê ne tenê neteweyî nin, belê mirovane nin jî. Giyanê kê, netewa wî çi dibe bila bibe, wê nelerize, gava ILYAZA bixwîne, û bibîne Hîktor çawa xatir ji xanima xwe Endiromakê dixwaze, an bibîne Firyan çawa melûl û stûxwar xwe davêje ber nigên Axîl?!.. Giyanê kê li hember dilsojiya Tajedîn wê germ nebe?!..An kî vînê ji vîna Memo nastîne?!.. 

Di dastanê de tiştên gewre û matî henin:
Dastan ne tenê serkeftinên miletan tomar dike, lê digel hindê jî, wek çawa li nik pêşiyên kevnar diyar e, têkiliyek di navbera wê û ol de heye, ji ber ku dastan di heyameke xwedî raman û baweriyên ayînî destpêkî û belengaz de ji dayikê bûye.

Di çerxên berê kevnar de, mirov belengaz bûne, zanîna wan nizim bûye, pir caran di tiştan nedighêştin, û nikarîbûn ji bo her numandeyekê sedemên hişmend bidîtana, lewre gava li pêş şirovekirina wan tiştên biyanî xwe qels didîtin, hema ew tiştan bi hêzeke veşartî û ne xuya ve girêdidan. Hino, hino ew hêz ji bo xwe kirin xweda, wek xwedayên ronahiyê, û xêrê, an xwedayên tariyê û şer.

Gava şer û ceng di navbera miletan de peyda dibûn, her miletekî ew xweda du par dikir; parek xwedayê xêrê bû, ku dida kêlek xwe, û para din xwedayê şer bû, ku dida kêlek dijminê xwe. Lê pir neçû, ewan miletan xwedayên xwe daxistin astayê mirovan, û lehengên xwe jî hildan tengên wan xwedayan, ta ku karînên ewan lehengan mîna yên xweda hêzdar bûn. Vê lomê gelek lehengên nîvxweda, remildar û şirovekarên xewnan di dastanan de cih girtine, û rê li pêş hebûna karên efsanyî dûz kirine.

Lê tevî vê jî hemî rewşên dastanê didine xuyakirin, ku hebûna karên matî di wê de ewqas ne giring e, ji ber ku dastan wek helbesteke çîrokî ye dirêj, li gel jiyana milet girêdayî ye, û ev jiyan jî çi caran ranewestiye, her û her bi rê ve diçe, û gavên fireh di penava zanîn û hişyrbûn û çandê de davêje, û pêre jî hişê mirov fireh dibe, û di bin siha efsaneyan de dîl namîne. Lewre jî dastanên çêkirî hino, hino xwe ji efsaneyan rizgarkirine, wek çawa di MEM û Zîn a Xanî de diyar e.

Gava Xanî dastana xwe, li dawiya çerxa heftdehê dinivisand, ewî dizanîbû, ku ew dem ji ya Homîros, Vircîl û helbestvanê gelêrî kurdî cudatir e, û zanîbûye ku têgihêştin, zanîn û hişyariyê gavine fireh ber bi pêş de avêtine, û nema hişê mirovan hêmanên efsaneyî, ku di dastana MEMÊ ALAN de henin, dipejirîne, lewre ewî gelek guhertin di dastana xwe de pêk anîn, û hulm û bêhna efsaneyî, ku ji jêderê wî ( Memê Alan) tê, ji dastana xwe (Mem û Zîn) bi dûr xist, da bûyerên wê ji hişan ve nêzîk bike.

Her kesê li MEMÊ ALAN vegere, dê bibîne ku destpêka wê efsaneyî ye, ji ber ku (Xizir); ev kesayetiya ne xuya, sê caran ber çav dibe, û evîna Memo û Zînê jî bi şêweyê efsaneyî dest pê dike, çimkê keçikên pêriyan her du evîndar cara yekem di xewnê de gîhandibûne hev û du, û zincîra, ku Memo pê tê girêdan, ji hev û du diqete, û wek maram dibe, dide pey Beko, û agir jî nikare Memo bişewitîne ( bisotîne ).Hêmanên efsaneyî di wê dastanê de gelekin, ta ku ew bi vî şêweyê efsaneyî kuta dibe.

Tevî ku Xanî xwe bi ser vê dastanê de pal dide, lê ewî hêmanên efsaneyî ji dastana MEM û ZÎNê bi dûr xistine, û bi şêwekî heyînî xeyalî dest pê kiriye. Evîna evîndaran, û bûyerên dastanê, li nik Xanî, di kernevala Newrozê de numa dibin, û keçikên pêriyan li ba wî wenda dibin, lê rola wan dikeve destên kesayetiyek xwedî hebûneke rêal ( heyînî), ew jî pîrejineke navê wê Hêlanê ye. Lê Xanî bi hayîbûn û guman li ber navê (Xizir), ev hêmanê efsaneyî rawestî ye, ji ber ku ev kesayetî di baweriya misilmanî de xwedî rewşeke pîroz e. Loma jî Xanî carekê evê kesayetiyê bi zibanê Tajedîn tîne zimên(5), lê wî dixe çarçeweke rêal, wek çawa ji her mirovekî rî sipî re tê gotin, careke dîtir jî wî wek hestekî evînî diyar dike.(6)

Gava Xanî vê bergehê dixe navbera efsaneyê, û tore û ramana xwe, hîngê rewşekê ji rewşên çerxa xwe û ya tore û ramana gelê xwe, di wê çerxê de diyar dike, bêyî ku durv û şêweyê dastanê birîn bike.

Ev guhetinên me berçav kirine, ne ji xwe berê peyda dibin, lê ew berhemên birêveçûna hişyariya mirovane ne. Ji bo vê yekê dîroknivîsên tore du cureyên dastanan dinavînin. Yek ji wan dastana kevn e, ku berhemeke gelêrî ye, tevayê gel bi afrandina wê hevpişk in; her helbestvanekî para xwe tê de bi cih kiriye, ta ku gîhaye helbestvanê dawî, û wî jî bi zîrekiya xwe ew daye ser hev, û kuta kiriye, wek çawa Homîros ILYAZA afirandiye. Beşê din jî dastana çêkirî ye, ku tenê helbestvanek wê dafirine. Evî cureyî ji helbestvanê latînî gewre Vircîlyos, ku INYAZA afirandiye, de dest pê kiriye, û di dûv re hinên dîtir hatine, wek Dantê, Ronsar, Hogo, Mêlton, Firdewsî, Xanî , û hwd ...

Avahiya Dastanê:
Her celebekî toreyî şêweyekî taybet û hin hêmanên hunerî hen in, ku gelekî pêwîste haya daner ji wan hebe, da di kar û berhema xwe de bi cih bike, û pêre huneriya wê berhemê, bê kêmasiyên hunerî, biparêze.

Vêca eger em bêne warê hunera dastane, û hêmanên wê bipelînin, em dê hebûna du cureyên yekîtiyê, di vê penavê de, pêwîst û diva bibînin:

1. Yekîtiya hûnandinê (daneriyê): Ev cure, bi yekîtiya karê toreyî û hunerî tête xuyakirin; ango divê dastanê bûyerekî navend hebe, hemî bûyerên dîtir li derdora wî bigerin, wek çawa bûyerên ILYAZA Homîros li derdora cenga Turwada, û yên INYAZA Vircîlyos li derdora avakirina bajarê Romayê, û yên MEM û ZÎNê li derdora evîna her du evîndaran digerin, û wî bûyerê navend tewaw dikin.

2. Yekîtiya avahiyê: Li gor pêdiviyên vê yekîtiyê, divê dastanê lehengek hebe, bûyerên wê bi wî ve girêdayî bin, û li gor dûzaneke xweristî, lê bê dirêjkirinên bê nirx, bi rê ve biçin. Lê eger wênekirina bûyeran, hin caran, dirêjkirina xeberdaneke hunerî xwedî nirxên ciwan pêwîst bibîne, divê helbestvan dest jê bera nede, lê bêyî ji hundirê mijara xwe bi derkeve, divê wan,bi  dirêjahî, salix bide. Wek çawa Homîros hevaljiyana Axîl, an şerê navbera Axîl û Hiktor, û Xanî jî her du evîndaran salix dane.

Lê divê dastanê, wek şanowê, hinek beşên din hebin, da karibe evan her du cureyên yekîtiyê serast biparêze, ew beşan jî ev in:

1. Pêşkêşkirin: Divê  bêhna oleweriyê ji vî beşê hanê were, eger helbestvanê dastanê ne xwedabwer be, hîngê ew li pêş xwedayên çêkirî, xwe stûxwar û melûl dike, û bangê li wan dike, lê eger ew xwedabwer be, destên xwe li pêş xweda vedike. Her du jî pesna xwedayê xwe didin, hêzê û alîkariyê jê dixwazin, da karibin vî karê xwe yê hunerî tewaw bikin. Ji vê pê ve hêdî, hêdî dest bi xeberdana bûyerên dastanê dikin.

2. Bûyerên dastanê: Dastan tabloweke, ku jiyan bi bûyer û rêveçûna xwe ve tê de xuya dibe. Vê lomê hêmanê nişkaviyê tê de xurt e. Nişkavî jî ew tişt, an bûyerê ku mirov ne bendewarê wî ye, lê ji nişkave peyda dibe, û guhertinan di rêveçûna bûyeran de peyda dike, wek çawa Axîl ji nişkave dixeyide, û ziyana vê helwestê dighêje hevalên wî, û Bekirê dergevan ji nişkave dikeve nava bûyerên dastana Xanî.

3. Girêk: Her berhemeke çîrokî xalekek heye, bûyrên çirokê li nik wê germ dibin, li hev û du têne badan. Ev xalek çav, guh û hişên xweneran ber bi xwe de dikşîne, û ewana dipirsin: Kînga û çawa sergêr wê çareser bibin?. Ev xalek bi navê girêka çîrokê tê navandin. Ew jî bilindtirîn pileya hunerî ya çîrokê ye.

4. Çareser: beşê dawî yê çîrokê çareserkirina girêkê ye. Li vir jî hemî helewstên, ku di çîrokê de hene, ji hev û du vediqetin, û hemî sergêr çareser dibin, û her tiştek bi bi hêz ber bi dawiyê de diçe, wek çawa Men û Zînê ji ya xwe namînin, destên xwe ji evînê sar nakin, û li goreyî ramana Xanî, ya tesewufî, li wê dinyaya din digihêjin hev û du.

 

 Not û jêder

1. Bessam Tehhan : Lêkolînên rexneya Rojavayê. Zangoya Heleb, 1973, rû: 2.
2. Dastanên hemî miletan dirêj in. Wek nimûne: Mihabiharata ( Hindistan ) 90000 malikên wê hen in, 16000 malikên Ilyaza ( Girîk ) hen in, 4000 malikên Sirûda Rolan ( La chanson Rolan ) hen in, 14221 malikên Komîdya Xwedê ( The Divine comedy) hen in, 65000 Malikên Şahnama Firdewsî ( Îran ) hen in.
3. E. Xanî : Mem û Zîn. Vekolîn û şirovekirina Mihemed Emîn Osman, çapa yekemîn, çapxana Elcahiz, Bexda, 1990, rû: 317,318 malik 1921 – 1933.( ev jêder wê ji vir û pê de bi navê Mem û Zîn bê ).
4. Pro. Dr. Qenatê Kurdo: Pêşgotina Radektor, Mem û Zîn, çapa M.B. Rodînko, Moskova 1962, rû 9.
5. Mem û zîn, rû 98, malik 538,539.
6. Jêdera berê, rû 249, malik 1528.

Ev lêkolîn, bi xwe, besheke ji pirtûka min ( E. Xanî. Raman û huner ), ku hîna
chapnebûye.

...................................
 Veger >>                                                                                 tirej.net/com/org