Lêkolîn

 

 

 

 

“Çiyayê kurmênc” di pirtûkekê de
Dr.Muhemed Zeyno
 

Di bin navê „ çiyayê kurmênc“ lêkolîneke dîrokî, civakî û belgekarî ye, pirtûkeke nû, ji aliyê hêja Dr.Mihemed Ebdo Elî hatiye çapkirin û belavkirin, ew bi zimanê erebî hatiye nivîsandin, û li ser 8 beşan û 34 biran belav bûye, û 621 rûpelin, sal 2003.

 

Dîrok, ew qada ferehkirina zanînê ya ku mirov her alavên bikaranîna mejî û ramanê têde diafirînê, eger felsefe rastî û hebûna gerdûn û ramanê dide nasîn, vê gavê dîrok bingeha wê nasînê bi xwe ye.

Her çendî zanîna mirovî ya dîrokî fereh dibe, ewqas zanîna wî ya ramyarî jî fereh dibe, ji ber ku dîrok bingeha matiryalîzmê ya zanînê ye.

Ji ber hindê her zanyarên miletekî dixwezin serpêhatiyên dîrokî yên gewre, yên ku di demekê de çerxa cîhanê guhartine, bi ber xwe ve bidin, li ser wan ramana xwe dibînin, navê gelê xwe, navê navdarên xwe dixin nav rûpelên wan serpêhatiyan, wekî ew xwediyê wanin, wan ew çalakî û serpêhatî peydakirine, ewin qehremanên wan karan.

Ji ber vê yekê dîrok û karên dîrokî bi dehê şêweyan hatine nivîsandin, bi dehê rengan hatine şirovekirin.

Her kes li gor berjewendiyên gelê  xwe wê dide xuyakirin.

Helbet ew serpêhatî tên eşkerekirin li gor qehreman û qurbanên wan, em li vir gotina „ jor û jêr“ dikanin bi kar bînin.

Her diyare ku gelê kurd pirê salan di refê „ jêr „ de ramediye, ew bû ye qurbana serkeftiyên gelên dîtir, tevî ku welatê  me, kurdistan, di her demên de bûye û hîn jî dibe qada ceng û êrişên dagirkeran, li ser axa kurdan gelek cengên gewre geriyan, her wiha di bin û ser axa wê de gelek kevneşopên pêşiyan hene, yên baş didin xuyakirin mezinahiya wa, tim û her dem me , kurdan, govendên gelên dîtir gumreh kirine, lê li dawiyê kesên din bûn bûk û zava û em jî vegeriyan pergala xwe ya berê, pergala koletî û bindestiyê.

Erê tiştekî balkêş heye ku kurdan bi şêweyekî dirust ew serpêhatiyên ku li ser axa wan qewimîne ne nirxandin, ew ne xistin nav rûpelan, ew ne hatin nivîsandin ji zarokên kurdan re.

Her zanîna dîrokî ya ku zanyarên kurdan dizanin, ew wergirtine ji destên ne kurdan, tim û her dem ne kurdan li ser kurdan nivîsiye. Erê wan biyaniyan jî dîrok dana nasîn li gor berjewendiyên gelên xwe, an jî li gor berjewendiyên „ jor“. Eger her zanakî kurd li seran serî dîrokê bûyerên ku li ser axa kurdan qewimîne binivîsandana, îro me pêwîstî nebû bi serdana pirtûkxaneyên gelên dîtir, ta ku em dîroka gelê xwe bixwînin.

Her çi bûyer bête nivîsandin ew dibe qezenceke girîng ji rojên pêş re, her çendî ew bûyer biçûk be jî, dîsa jî pêwîste bête nivîsandin.

Dema mirov diroka gelê xwe baş bi nase wê gavê gelek tişt di ramana wî de wê bên guhartin, ewê hebûna xwe bi rengekî dîtir bi nirxîne, ji ber hindê girînge dîroka kurd û kurdistanê bi pênûsên dîrokzan û ronakbîrên gelê kurd bête nivîsandin, wê gavê wê pir bûyerên dîrokê bi şêweyekî dîtir bêne dîtin û nirxandin.

Ji ber giringiya zanîna dîrokî dagirkeran navê kurd û kurdistanê ji pirtûkên dibîstanan rakirine, eve sedema ne bibîranîna navê „kurd“ û bin pêlkirina cefayê kurdan.

Wek nimûne, kî ji kurdan îro dizane ku dagirkerên fransî di sala 1936 de, dixwestin rengekî ji xwedmixtariyê otoniomî, ji kurdan re li herêmên kurdan damezirînin û ji bona vê yekê wan axa û navdarên çiyayê kurmênc vexwendinî civîneke gelerî li gundê Meydankê kirin, dibêjin ji ber nakokiyên di navbera malbatên axan de ev civîn bê encam qediya, her wiha karbidestên fermandariya Fransa di nifûsên mirovan de dinivîsandin wekî ev mirov „ sûrî-kurdî“ an jî“ sûri-kurdî-êzîdî“ ango netew û ola mirovan xuyadikirin. rûpel 79-.

Lê piştî ku „ niştmanî“ gihan ser têxt wan navê kurdan ji belge û dekumêntên fermî yên dewletê rakirin, çavsoriya wan rê nedan gotina kurd, guhên wan divîzvîzin ji bêhistina gotina kurd û li dawiyê em tev di roj û şevekê de bûn ereb.

Îro roj mirovê kurd van herdu nerînan, ya firansiyên „dagirker“ û ya niştmaniyên „welatparêz“ dide beranberî hev û di pirse: gelo kîjan ji van herdu nerînan dirust bû ji bûy me kurdan, ya nasnama kurdan dinase an ya kurdan tune dike?.

Hêjayî gotinê ye ku bête gotin wekî nivîskarê pirtûkê hêja Dr.M.E.Elî bi şêweyekî zanistî çespandiye ku gelê kurd li vê deverê ji kevin de bi cih û war bû ye, her çendî mirov nikane sal û deman bi lêv bike, lê tiştê ku baş diyar dike ewe ku gelê kurd tamar û rihên xwe bi kûrî di axa çiyayê kurmênc de berdaye, ew bermayîyê wan gelane yên di kûraniya dîrokê de li vê deverê dewlet û paytext avakirine, ku îro gelek ji kevir, zinar, lat û kelên çiyayê kurmênc başnîşanin, her wiha gelek nav û paşnavên mirovên deverê diyardikin mîna ew bermayîyên horiyane, „ Horo“ paşnavkî navdare li herêma çiyayê kurmênc.

Belê hin navên gundên herêmê rihên xwe dirêjî navenda kurdistanê dikin, wek mînak :

Gundê Xalta, pirê mirovên kurd li herêma Wêranşeherê û Serêkaniyê xwe wek xaltî dibînin.

Gundê Be’dîna: nêzîkî herêma Behdînan.

Gundê Dimiliya: herêma Dêrsimê.

Her wiha li seran serî beşê dîrokê yê pirtûkê xwendevan rastî nimûne, wêne û nexşên dîrokî dibe, yên nivîskarê birêz bi cefakî giran komkirine û xistine metnên pirtûkê, wan xemil û xêzeke ciwan daye pirtûkê.

Nivîskar bi ferehî, li gor kanînan, li ser dîroka her kelakê, her bermayîyên dêrekê, ziyaretekê û her cihekî pîroz ku li devera çiyayê kurmênc pirin, rawestiye, wî ev kevneşopên pêşiyan daye ber pênûsa ostayê jêhatî ku mirov tenê sipasdare ji bo vî karî.

Dr. hêja gelek navên kela û cihên kevin xuya kirine, vê gavê emê ji xwendevanan re hin navan li vir bibîr bînin:

Kela Sem’anê, gundê dêrsem’an“ Tîlanîsos“, şopên Beradê û qesra  Beradê, Kefer Nabo, Kîmar, Sogankê, Bircikê terpê, Dêrmişmiş, Gobelê, Klotê, Xerabî şemsê, Gundî Mezin, Fafirtin, Bircikê Silêmên, Basufanê, Birc Heyder, şikefta Duderiya ku têde mirovê „ Nîyandirtal“ hate dîtin ku temenê wî bi qasî 100 hezar sale.

Her wiha Kela Basûtê, Êndarê, Kurzêlê, Qîbarê, Cindirêsê, şiyê, Nebî Horî“ Sîros“, kela Can Polat; Kela Hawarê,

Dr. birêz gelk rûpelên dîroka vê herêma biçûk bi sînorên xwe lê gelek dewlemend bi ser axa xwe û hîn jî giringtir bi bin erda xwe ronîkirin.

Ez di dema xwe de li bajarê Moskovayê bûm mêhvanê Dr. ji Urdinê, wî dektoriya xwe li ser împorotoriya Bîzentiyan dinivîsand û di înstîtuta arşiyolociyê ya akadimiya zanistiyê ya Sovyêta berê dixebitî, wî gote min ku ev sê koşeya bakur-rojavayî Suriyê hê jî di dîrokê de ne hatiye lêkolîn kirin û ew dikane bibe motika şahristaniyê li seran serî rojhilata navîn.

Dema min gote wî wekî ez bi xwe ji wê derê me, kûr fikirî û got:

Xaska min kanîba du-sê salan serbest û bê tirs li wê deverê bijiyama û lêkolîn bikira.

Mixabin çi kesa ev dever ne daye ber lêkolîn û lêgerînan, ev dever bû ye qada êriş û talana diz û çeteyan yên di bin saya

şevê de dikanin ji karbidestên dewletê bi leztir karên xwe bi rêve bibin.

Her wiha di sala 2000 de li Almaniya û li bajarê Hannover ê di muzeya Erich Kêstner de hesîreke kevirî ji kevirên renga reng bi qasî 2-3 m, rêxistbûn ku temaşevan seyrî wê dikin, di guçilê wê de nivîsîbû wekî ew ji bakur-rojavayê suriyê ye, dema min pirsiyam ka çawa ev hesîr hatiye û gihaye vir, karkerên muzeyê çi bersiv nedan pirsa min.

Her wiha îro roj çi muzeyên bajarên Ewropiyan ji şopên pêşiyên me ne bê parin.

Dema mirov seyrana xwe li devera çiyayê kurmênc di borîne û bi çavên ferehvekirî temaşeyî kevneşopên pêşiyan dike, belko ew çi pirsan ji xwe nake, ka bê kî bûn ewên ev tiştên giranbuha li dûv xwe hêştine, ew bi lez ji ber kelakê diçe seyrî ya din dike û çend wêneyan li ber dîwar û kevirên wê digire û ji malbata xwe re dihêle wek yadîgarî, wan dixe nav alboma wêneyan.

Helbet yak ji wan seyranvanan Dr.M.E.Alî ye, lê wî li wan kevneşopan temaşedikir bi çavên pisporekî, wî dehê pirsan ji xwe dikir, gelo kî bûn ewên ev kela girtine?

Gelo ji bo çi ev kela li vê cihî hatiye girtin?

Gelo di çi serdeman de ew hatiye avakirin?

Piştî karekî dijwar ku gelek sal bûn qurban, wî pirê pirsan zelal kirin û bersivdan, ew bersiv bûn pirtûkek ku îro ew bûye şan û şoretek û bûye diyarî ji bo paşeroja kurdan ta ku çi kes nebêje zanyarên kurdan dîroka xwe ne nivîsandin, em bi hêvîne ji îro û bi şûnve çi bûyer û serpêhatî bê nirxandin neborin, ne ku piştî 50-100 din kurdin werin û li encamên serpêhatiyên îro diqewimin bigerin.

Ji ber giringiya dîrokê nivîskar giranî daye ser serdemên dîrokî, wî beşê yekê ji pirtûkê dabeşî gelek biran kiriye, wî hebûna dîrokî ya çiyayê kurmênc ronîkiriye ji:

Hezar saliya sêyemîn berî zayînê, ta salên 2000 berî zayînê.

Ji salên 2000-1200 b. Z.

Ji salên 1200-333 b. Z.

Ji salên 333-berî zayînê ta 637 p. Z.

Herêma „sîros“ an go çiyayê kurmênc ji salên 636-1916 serdema misilmanan” Emewîyan, Ebasiyan.

Serdema malbata Mendî.

Serdema memlokiyan.

Serdema Osmaniyan 1607-1918.

Pergala kurdaxê di serdema Fransiyan de.

Di van deman de nivîskar bi ferehî û bi şêweyekî zanistî û belgeyî li ser serpêhatiyên ku li herêma çiyayê kurmênc qewimîne rawestiye, wî hewil daye ta ku lêkolîn her serpêhatiyekê û bûyerekê, çi ceng û êrişbin, çi hatin, bi cih kirin û koçkirina gelan be, bên ronî kirin, ew bi ferehî li ser serpêhatiyên ku rûyê dîrokê guhartine rawestiye, mîna avakirina imporatoriya Horî-mîtanî, rûpel 13.

Ketina Asoriyan ya herêmê û hilweşandina wan bi destên Mîdiyan, rûpel 39-43.

Ketina Farisan ya herêmê û şerê wan li dijî Roman.

Êrişa Îskenderê Mekdonî û avakirina împoratoriya Yonanistanê.

Şerê Erebên misilman li dijî imporatoriya Bizentan û prosesa  îsalmkirina kurdistanê, rûpel 47-61.

Nivîskar dinivîsîne wekî leşkerên misilmanan bi serokatiya Ebî Ubeyda Ibin Cerah berê xwe dan bakurî Suriyê, û yek ji serefserên wî “ Eyad Ibin Ebid Xenem” sala 636 bajarê Entakiya veker û berê xwe da çiyayê kurmênc û herêma Sîrosê, Belazirî dinivîsîne wekî “ espên Ebî Ubeyda gundên Cumê û Entakiyê sala 637 vekirin, û ew derbaz bû û daxweza Sîrosê ( Nebî Horî) kir û piştî hevpeymanekê bi keşîşê bajêr re li gundê ( şerqîna). ew bê şer vekir, Ev bûyer xuyadike ku navê deşta Cûmê ew nav bû di wê serdemê de û gundên bi xwedî li wir hebûn, her wiha bermayên gundekî li rex kela nebî Horî bi navê şerqîna ta roja îro heye û xwediyê wî gundî kurdin.

Nivîskar bi ferehî li ser ketin û dagirkirina herêmê ji aliyê Osmaniyan ve rawestiyê, ji ber ku nebixêr hatina wan  gelek şopên tarî û xwînî di dîroka gelê kurd de hêştine, ji roja ketina wan ya kurdistanê û gelê kurd ji bela, fen û fûtên wan rizgar nebûye, wan, Osmaniyan, û di dûv re bermayiyên wan kemalîstan hewildanên mezin dan û hîn jî didin ta hebûna gelê kurd ji holê rakin, ew bi rastî bûne pisporên dibîstana şofenîzmê û nijadperestiyê. Li seran serî vî beşî nivîskar dehê nimûna tîne ziman çawa wan navdarên kurdan qir dikirin û ew bi xaînî dikuştin, ev karê wan ta roja îro jî berdewame.rûpel 63-69.

Her diyare ku Osmaniyan bi dehên malbatên kurdan ji cih û warên wan bi dûr dixistin û koçî deverên dîtir dikirin.

Lê mixabin hin ji ereban ji wê dibîstana Osmainyan dîplom û belge wergirtine wekî wan jî sazê xwe li yê tirkan daye û li dijî gelê kurd pilanên qirêj bi rêvedibin, ma ne ewin, erebên, şagirtên dibîstana şofen ya tirkan, yên xêzên sor û reş li pêş azadî û rizgariya kurdan datînin.

Ma ne ewin, yên navê mirov, cih û warên kurdan guhartin.

Ma ewein yên bi xêzeke pênûsê tevaya gelê kurd kirin ereb û hebûna kurdan bin pêl dikin.

Ev hemî encamên dibîstana Osmaniya ye, wan damezirand û tirkên-kemalîst bi germî bi karanîn û Be’siyên Ereb wî karî berdewam dikin.

Li gor profesorê tirk yê hêja Îsamîl Besekçî ( kurdistan koloniyeke navnetewî ye) taybetmendiyeke dagikerên îroyîn yên kurdistanê heye ku ji dagirkerên Fransa, Ingilîzan cudatire.

Dewleta Firansa û Ingêltera gelek milet û dewlet xistin bin dar û bandura xwe, ew bûn serdarên cîhanê li rojhilat ta bi rojava, wan cîhan li hev belavkirin, milet û dewletên dîtir talan kirin, xêr û hebûna wan dizîn û ji xwe re birin. Wan gelek kuştin û talan, şer û diguş kirin, wan bîranînên tel û tirş li dûv xwe hêştin.

Lê belê ne Firansiyan û ne jî Ingilîziyan çi cara ji xwe re nekirin kar ku gelên Hindê, Îranê, Misirê, Afriqa û Emerîka bikin hevwelatiyên xwe, wan çi cara ne gotin efrîqiyên Kongo, Mozambîqê, an jî Tunisê, hûn mirovin fransîne, wan çi cara ne dîtin ku mirovên Hindê Inglîzîne.

Ev yeka ha Firansiyan û Inglîziyan dizanîn, her wiha miletên bin dest jî dizanîn wekî ew ne Firansî û Ingilîzîne, van herdu aliyan baş têdigehiştin ku têkliyên di nav bera wan de wek têkliyên ser dest û bin destane. beruvajî vê dagirkerên Fransa li gelek welatan hin taybetmendiyên bin destan diparastin, wan destên xwe têwernedidan nav kar û barê malbatên bin destan, wan çi cara navên gund û bajarên bindestan ne guhartin, wan çi cara navê Parîs, Nansî, Marsîliya Liyon an jî Londin, Mançêstir û Lîverpolê li bajarên welatên bin dest nekirin.

Lê dema kurdistan hate dabeş kirin û her beşek bû para dewletekê êdî têkliyên kurdan bi miletên cîran re nema têkliyên bin destan bi ser destan re, ew man peywendiyên hemwelatiyan bi rejîma welêt re, ev rengê têkliyan bêtir beloq bû piştî ku kurdan dest ji xebata ji bo kurdistaneke serbixwe berda, her wiha rejîmên serdestan şêweyê têkliyan bi kurdan re dîtin ne wek têkliyên bi bin destan re, belê wan kurd dîtin wek tirk li Turkiyê, wek ereb li Suriyê û Iraqê, wek faris li Iranê, ew tê wa wateyê ku têkiliyên wan li beran berî kurdan wek pirseke navxweyî diyar dike.

Iro roj gelê kurd berxwedide ta ku kurdayetiya “welatê” xwe ji erebkirinê bi parêze. Gelo ma eve armanca nivîskarê pirtûkê, wî li seranserî pirtûkê nimûne û belge, neqiş û wêne çapkirine, ku ev herêm beşek ji welatê kurdaye û ji şefeqa dîrokê de kurd li vir bi cih û war bûne.

Her kurd ji çiyayên xwe re dibêjin çiyayê kurmênc, osmaniyan navê  wan kirin kurddax, fransiyan dest tênedan û ew nav wek heye hêştin, lê çawa em bûn qurbana rejîma Be’es li Suriyê navê çiyayên me bû Cîbal Heleb.

 

“Beşê II”

 

Guhên wan dilerizîn û laşê wan ditevizî ji guhdar kirina navê kurd, wer diyare, ew şerê  cil û bergên kurdan dikin, ew şerê muzîk û semaya kurdan dikin, ew şerê navê kurdan dikin, ew şerê hebûna kurdan dikin.

Lê ji aliyekî din ve ew dema ku di xulmaşiya dîrokê de gelê kurd hate xapandin û kurdistan hate wendakirin, ew dem çû.

Îro roj gelê kurd hatiye guhartin, û nîşanên wê guhartinê gelekin û ya herî balkêş ewe ku hin zanyarên kurdan xwe bi dîroka gelê xwe ve mijûl dikin wek çawa Dr.M.E.Alî,  wê gavê gelê kurd zindiye û namire.

Helbet ev lêkolîn bi dawî nabe eger ew ronahiyê nede struktura navxweyî ya gelê kurd.

Wek her miletekî, gelê kurd jî ji hin malbat û malan peydabûye, û lêkolîn wî rengî zanistiyê wernagire, eger mirov van malbatan, rola wan û navdarên wan  di civaka kurd de nede ber darê rexne û lêgerînan.

Wek nivîskar bi xwe jî xuya dike , wekî mebest ne ewe ku em vexwendinî vejîna rola malbatiyê dikin, ew wek şêweyê civakî edî li çiyayê kurmênc mir û dewra wan borî, bîranînên gelerî hê jî zindiye wekî bi dehê kesan canê xwe ji dest dan di şerên malbatan de, nakokiyên navxweyî bûn sedema wêran kirina gelek kesan, her wiha ew bi gelemperî bûn sedema wendakirina kurdistanê bi xwe, rûpel 236.

Dibêjin ew nakokiyên di navbera malbatan de bûn sedema ne bi serketina plana fransiyan, yên di sala 1936 de axa û navdarên çiyayê kurmênc li gundê Meydankê civandin û rengekî ji xwedmixtariyê pêşkêşî wan kirin, lê ji ber dijberiya di navbera malbatan de ev plan bi serneket û frensiya mirovekî tirk kir qaîmmeqamê herêmê. Rûpel 179.

Her wiha nivîskarê bi rêz malbatên çiyayê kurmênc kirin  armanca pênûsa xwe û wî dîroka bi cihkirina van malbatan, rola wan di civaka herêmê de, navdarên wan bi ferehî şirovekirine.

Malbatên çiyayê kurmênc evin:

Amka, şikak, Robarî, biyan, şêxan, Goçer, Dina, Heyştiya, Xastiya.

Belê dr.M.E.Alî navên hin malên navadr di herêmê de bi bîranîne mîna :

Mala Gênc, mala Hec Omer ku di dema xwe de gelek malbatên ermenî ji qirkirin û kuştinê parastin û xelaskirin. rûpel 251.

Mala Dîkê, mala şorbe, mala Hemduş û çilosî, mala robariya, mala dodikê, mala Reş aga, mala Sînê, mala musî Eynê, mala Seydî Mîmê, mala Feyo, mala şêx îsmaîl zade, mala Omer Sefûna, mala Hesen Efendî.

Nivîskar hin komên bi çûk yên li çiyayê kurmênc dijîn bi nav dike, mîna :

Qirbet, kirîf, bûd û septcî.

Dr. M.E.Alî bi ferehî li ser hatin û bi bicih kirin û rola ereban li herêmê rawestiye, wî navên gund û hejmar û malbatên wan ereban nivîsiye, li gor nivîsera wî, hejmara ereban li çiyayê kurmênc 6825, an jî 7000 kesin, ango ew %5 ji rûniştevanên herêma efrînê ne, ew bi gelemperî guh nadin xwendinê, lê tevî wê jî wan bi temamî mofirkên desthiladariyê bi dest xwe ve xistine, ew bi giranî li bajarê efrîn û Cindirêsê rûniştine. Rûpel 303.

Malbatên herî navdar ji wan ereban Imêrat û Bobene ne, pirê wan bi zimanê kurdî diaxafin, belê hin ji wan cil û bergên kurdî li bedena xwe siwar dikin, di van demên dawî de gelek dan û standinên malbatî di navbera kurdan û ereban de çêbûne, ji encamên van têkliyan gelek malbatên nîvnîv, bi taybetî di navnera kurdan û Imêratan de, peydabûne.

Piştî ku dewletê destên xwe da ser hebûn û axa axayên kurdan û ew axa zêrîn li avan ereban belavkir, êdî  hejmara wan pir bû.

Îro roj li seran serî deşta Cûmê û li herdu aliyên çemê Efrînê bi hin gundên van ereban hatin avakirin, di salên şêstî sedsala bîstan de komîta Cindirêsê ya belavkera erdan û bi riya endamekî wê komîtê ( Salêh Kerîm) yê bi sedan malbatên ereb ji rojhilatî sûriyê ( elbadiye) û di bin sinatiya şevê de anîn Cindirêsê, bi şev ew digihan wir û bi şefeqa sibehê re ew dibûn xwedî ax û hebûn. Rûpel 300. Helbet ne bêy erê kirin û piştgiriya rejîmê.

Îro roj li 53 gundan ereb bi cih bûne, bi giranî li deşta Cûmê.

Van ereban rewşa aborî û dezgehî li herêmê xistine destên xwe, karmendên desthilatê ji wanin, ew paşeroja çiyayê kurmênc dibûnin, ka bê kî li çi û li kuderê bête girtin û avakirin.

Başe ku mirov bizanibe, gelo ew xwe bi rastî xwedî wê axê dibînin, ewa ku çi cara ne ya wan bû?

Gelo ew çi cara pirsan ji xwe nakin wekî bi çi mafî ew vê axê dajon û berê wê hiltînin an difiroşin?

Gelo çawa mirov maf dide xwe ku ji 800-900 km. Bê û bibe xwedî erdê kesên dîtir?

Gelo wê rojek bê û ewê vegerin ser cih û warê xwe , û ev axa zêrîn cardî bibe para xwedî wê yên petî?

Gelo bi çi mafî ev cînarê ereb, yê nû, daxweza xebateke hevbeş bi mirovê kurd re li dijî kîpotzên cihoyan li colanê bike, û di heman demê de rijîma welêt eynî wan kîpotzan li ser axa kurdan avadike? Li gor gotina nivîskarê bajarê Reqê Mihemed Elxanim.

Eger rijîma suriyê daxweza hilweşandina kîpotzên cihoyan li colanê dike, ma ne ji mafê gelê kurde rojekê daxweza hilweşandina kîpotzên ereban li ser axa kurdan bike?

Wer diyare axa kurdan tête dizîn û ew mirovê axa xwe nebe paşeroja wî jî tune ye.

Her çendî gotina rast te’l be, lê divê ew rojekê bête gotin, ev jî mafekî rewaye yê gelê kurde, wekî ew bi xwe bibe xwedî axa xwe, ango bibe xwedî paşeroja xwe.

Erê îro rewş rê nade ku ev maf bi sertî bête xwestin, lê divê pênûsa  rewşenbîrê kurd li binda axaftina siyasetmedarê kurd raneweste.

Wer diyare ku di salên pêşde hejmar û rola van ereban wê pir- tir û xorttir bibe, ji ber ku serhildana qamişlo 12 adarê sala 2004 ya pîroz eşkere kir ku rola van ereban ewe ku bi her şêweyekî û bi taybetî bi şêweyê çekdarî li hember vejîna hestên netewî yên gelê kurd rawestin, wan hestan pûç bikin, gelê kurd ji kurdayetiyê bi dûrxin, serkeftiyên kurdan bipelçiqînin û roja azadiya kurdan tarî bikin.

Lê tiştê herî girîng ewe ta ku di rojên sibe de nijadperestên ereb kanibin bêjin wekî ev dever ya erebaye, ji ber hindê pêwîste hejmara wan bêhtir bibe, ev tê wa wateyê ku şerê sibe li ser axê ye.

Belê di heman demê de dr.M.E.Alî bi çapkirina vê pirtûkê rê li ber nijadperest û şofenan girt û birî, wî cardî çespand ku ev dever ya kurdaye û beşek ji welatê kurdaye û bi sînorên xwe di bakur û rojava de ew digihe kurdistana bakur, tevî ku îro rewş rê nade ku tevgera kurdî navê kurdistan li herêmên kurdan ke, ji ber ku navê kurdistanê behtir wateya siyasî standiye. 

Di beşên pêşde nivîskar bi ferehî li ser rewş û pegala aborî, bazirganî, çandî, seyranî, malbatî, xwerin û vexwerin, xanî û şêweyên girtin û avakirina xaniyan li herêmê rawestiye, wî bi ferehî irf û adatên kurdan li çiyayê kurmênc zelal kiriye mîna zewac û zemewendan, stran û kilaman, bûndina zarokan û mirina mirovan, cejin û şahiyên kurdan, sûk û bazarên herêmê.

Başe heger xwendevan bi zanibe ku li çiyayê kurmênc pênc bazar hene, ew jî evin:

Bazara efrînê  roja çarşemê 1927

Bazara cindirêsê roja duşemê 1940

Bazara şiyê roja înê 1994

Bazara reco roja şemiyê 1930

Bazara mabeta roja yekşemê 1994

Li vir emê ji xwendevanan re bi kurtî çîroka avakirina bazara efrînê wergerînin ser zimanê kurdî.

Piştî ku sînor hatin danîn, û kesên herêmê ji sûk û bazara Kilisê û Qirixanê hatin qedexekirin, pêwîstî bi navendeke nû peydab û dagirkerên firansa bajarê efrînê avakirin.

Di bihara 1927 firansiyan gundî agahdarkirin ku sûkeke nû avadibe û roja çarşemê her heftî dirust dibe, her wiha wan gundî vexwendinî roja damezirandina sûkê kirin, di wê demê de Cemîl axa Bavî serokê belediya Efrînê bû û gundî bi dahol û zurnê hatin û ew sûk hate vekirin.

Le çima roja çarşemê

Li gor adatên kesên herêmê yên kevin roja çarşemê roja vehesê ye, ew bi giştî rihên ola êzidiyan werdigre, ku di salên bîstan de gelekî xort bû.

Her wiha nivîskarê hêja statîstîkên bi nirx bi kartîne, wekî çawa navên zarokan têne guhartin û nûjen kirin.

Wî navên 133 zarok-kur u 130 zarok-keç  li bajarê efrînê anîne wek nimûne.

%16 navên kuran û %34,5 navên keçan kurdîne û li gundan %25 kuran û %45,5 keçan, li seran seri herêmê %20,5 kuran û %40 keçan.

Ev statîstîka di despêka salên heftî de weha bû, % 3,2 kuran û %17,3 keçan.

Ev yeka xuyadike ku çawa hestên netewî li ba bav û dayîkên kurdan bilid bûye. Cihê pesnê ye.

Belê pêwîste em bêjin ku di hiş û mejiyê galek kurdan de nirînek heye wekî gotina efrîn yekser bi dara zeytunê ve hatiye girêdan, erê îro li herêma efrînê:

11 melyon darî zeytunê heye.

Her wiha bi dehê hezaran darên sêv, hinar hejîr û mişmişê jî hene.

Di beşên pêşde nivîskar bi kurtî li rewşa wêjeyî û çandî di herêma efrînê de rawestiye, wî navên gelek nivîskar, wêjevan, rewşenbîr û mirovên zana aniye ziman, belê ew bi ferehî li ser rewşa herêmê ya olî rawestiye, wî olên pûtperestan, filan, misilmanan,  û her rê û mezhebên wan, ola êzîdiyan, ola elewîyan daye ber rêça pênûsa xwe.

Wî ne tenê dîroka hebûna van olan nivîsiye, nivîskarê bi rêz navê gelek kesên navdarên olî, çi file be, misilman be, êzîdî be, jînenîgariya wan nivîsiye.

Belê pirseke pir girîng heye, ku dr.M:E.Alî bi ferehî li ser ranewestiye ji ber ku ew ne babeta pirtûkê ye.

Di pêşgotina pirtûkê de nivîsar dinivîse wekî çawa gelê kurd hatiye guhartin, û ew êdî bi tirse çi agahdariyan bêje.

Tirsa axaftinê bûye beşek ji ramana mirovê kurd, diyare ku miletê kurd baş dîroka xwe nizane, pêre mijûl nebûye û ew nenivîsiye, ji ber hindê gelek rûpelên wê hindane û bûne para jibîr kirinê, û demê mirovekî kurd mîna dr.bi rêz xwe bi dîroka gelê xwe ve mijûl dike û hewil dide wê bike diyarî ji bo gelê xwe, ew hewcedarî gelek çavkanî û jêderaye, ku beşekî mezin ji wan li ba mirovê kurd maye wek bîranîn, yên kanibin hin aliyên dîroka serpêhatiyên li kurdistanê qewimîne zelal bikin.

Vê gavê mirovê ku bitirse wê agahdariyê bêje û dehê pirsan ji xwe dike, wekî wê çi bi serê min bê eger ez bêjim?

Ev kesê ha ne ajanê dewletê ye?

Gelo wê min bigrin û bavêjin binê zîndanan?

Eve dehê salaye ku mirovê kurd ji bo kurdayetiyê tête kuştin, ev prosesa salan kir ku mirovê kurd bi guman be ji her pirseke girêdayî welatê wî, dîroka wî, îroya wî û paşeroja wî.

 Dagirkerên kurdistanê bi riya metodên girtin û kuştinê çanda tirsê di hiş û mejiyê kurd de kûr çand.

Tirsa ji cînarên xwe, tirssa ji mirovên dewletê, tirsa ji dostan û tirsa ji zanîna agahdariyan.

Di bin saya van rijîman de çênabe mirov bizanibe, ji ber ku zanîn du riyan pêşiya mirovî dide: an azadî û felata ji koletiyê, an jî girtin û avêtina binê zîndanan.

Mirovê pir zanibe ew mirovê azade, ew mirovê biveye jî, ji ber hindê dagirkerên kurdistanê bi gelemperî hewil didin her şêweyê zanînê nekin para mirovê kurd, zanîna dîrokê bi giştî, û dîroka kurdistanê bi taybetî.

Li dawîyê em bi hêvîne ku di demeke nêzîk de ev pirtûk bibe incîla kurdan, ango bibe xemla her masekê di her malekê de.

Her wiha hêjayî gotinê ye ku mirov hin sirincan bêje, yên di demên pêşde dikanin bibin qezencek ji çapeke din ya pirtûkê re.

1-       bi ya min be nivîsakarê bi rêz navê hin xiraban ne gotiye, mîna gundên Geliyê zivingê û Elî Bala di navbera gundê Be’dîna û Hemşelekê( gundê Qupê).

2-       Tilê Bîra til, di navbera gundên kaxrê û şîtkan de ye, tilekî pir kevine.

3-       Nivîskar navên gelek hunermend û dengbêjan nivîsiye, lê mixabin navê hunermend Xelêl Xemgîn û Hîkmet Cemîl( Bangîn) ji lîsta wî ketine.

4-       Nivîskarê bi rêz agahdarî daye wekî salane roja helbesta kurdî li kela Nebî Horî li dar dikeve, lê ji bo dîrokê wê gelek rast be eger bête bibîranîn navên wan bi rêzan yên ev mehrecan damezirandine, ew jî evin :

Dr. Ebidlmecîd şêxo.

Heyder Omer

Elî Ce’fer

Rûxweş Zîvar

5-       nivîskarê bi rêz navên gelek nivîskar û rewşenbîrên herêma çiyayê kurmênc nivîsiye, lê mixabin navin navdar ji lîsta wî ketine, mîna Elî Ce’fer, Hêmen Kurdaxî, Husên Hebeş, ji gundê şiyê, Dr.kemal Sîdo, ji Gundê Gewrika, Mihemed Reşo ji gundê Kaxrê di vê demê de  li Siwêdê dimîne û Mihemed Coco ji Gundê Mabata, û hinên din....

6-       Her wiha hêjayî gotinê ye ku Dr. Ebidlmecîd şêxo ne yê pêşiye di herêma Efrînê de ku dektorî di rojnemavaniyê de wergirtiye, belê yê herî pêşî Dr.Husên Hebeşe yê di sala 1984 bû dektor.

7-       Ji hunermendên şêwekar mîna Mihemed Elî Beker, Ezîz û Behzad Gedro, Inayet Dîko, Cîhan Ibrahîm,

...................................
 Veger >>                                                                                 tirej.net/com/org