Gotar

 

 

 

 

Mem Bawer
SÎSÎFOSÊN JIYANA KERKOTE

 

 

Huner ne rast e, rastî jiyan e.

Helbestkar gava ku helbesta xwe biafirîne û hunera xwe bike, mîna komelnasek, derûnîzanek, wênesazek û feylesofek zanîna vê cîhanê û derûniya mirovan divê serobino bike, peyvên veşartî û arkaîk ji binê hişê xwe û yên mirovan bi her hawî derxîne û wan peyvan divê bi pûxteya felsefeyê perwerde bike. Peyv bizirê helbestê ne û helbest bingeha edebiyatê ye, hişê helbestê jî felsefe bi xwe ye. Piraniya feylesof û nivîskarên navdar ên ku em wan nas dikin, kêm zêde bi helbestê eleqedar bûne hemû tovên fikr û hestan, li ser besta helbestê zîl tên.

Feylesofê navdar Jean Paul Sartre, di nivîsek xwe de wiha dibêje “Gava ku min got ez ê dest bi edebiyatê bikim, min bi helbestê dest pê kir, paşê ez têgihiştim ku helbest karê feylesofa ye, min dev ji helbestê berda, ez bûm feylesof.” Ji gotina Sartre jî diyar e ku helbest piçekî karê feylesofan e, ji ber ku her duyan jî bi derûniyên xwe yên şerpeze, ji jiyana rojane dûredûr, cîhaneke xeyalî û têra xwe zindî afirandine. Hin feylesof jî ji hêza helbestê ew qas bawer bûne ku  di dema xwe de bi zimaneke helbestkî tinazên xwe bi siyasetmedaran û karê dewletan kirine. Feylesofê yewnanî Arîstophanes, di dema xwe de ev yek bi aweyekî qerfi û rexneyî bi berhemên xwe aniye zimên. Ozanên latînî Ovidius û Neavius hingî ku di civaka xwe de pêşengtiyê kirine ev her du helbestkar ji sedemên helbest û rexneyên xwe ji ser axa xwe hatine sirgûnkirin.           

Helbestkar û feylesof gelek dişibin hevdu û ev dinya bi her hawî, giyanê wan diêşîne. Di nava civakê de pêşeng in ew, avangard in, hemû guherînên nû bi wan dest pê dikin û berdêla wan guherînan ew bi xwe di kizîniya dil de hîs dikin. Feylesofê yewnanî Hesîodos jî, di dema xwe de, bi helbestên xwe yên dîdaktîk gelê xwe perwerde kiriye. Em bala xwe bidin gotinên pêşiyan û biwêjan mijara wan felsefe ye û ji fikr û şîretek pêk tên û felsefeya rêber helbest jî ne dûrî civakê ye, bi alikariya giyanê peyvan helbest vê dinyayê şîrove dike û dixwaze li gorî felsefeya xwe û naveroka xwe wê biguherîne.

Helbestkar felsefeya jiyana xwe bi rêzik û helbestên xwe ava dikin. Helbest xwîna vê jiyanê ye, qirêjiya vê jiyanê bi helbestê tê şûştin, helbestkar, peyvan li moxila jiyanê dixin û wan peyvên xweşik û spehî, ji nava peyvên qirêj û keremkotî yeko yeko dineqînin. Helbestkar êşên xwe parzûn dikin û tahmeke xweş didin êşên xwe, ew êşên xwe bi dilgermî hembêz dikin. Em hemû dizanin ku helbestkarê Ûrisan Sergey Yesenîn, beriya ku xwe bikuje helbesta xwe ya taliyê li ser neynikekê bi xwîna xwe nivîsandiye.

Her helbestkar divê ku bibe feylesofê xeyal û derûniya xwe û her feylesof divê ku bibe helbestvanê mîtolojiya xeyalên xwe. Beriya nivîsê gotin hebû, peyv hebûn û helbest hebû. Hemû dastan bi formata helbestê hatine nivîsandin. Homeros dastan, dîrok û mîtolojiya yewnaniyan kiriye helbest û rêz bi rêz honandiye. Em bala xwe bidinê çîrokên La Fontaîne û zargotinên kurdan piraniya wan bi şêwaza helbestê hatine nivîsandin.

Dastana mezrabotan Gilgamêş, dîrok û helbesta xwedayên dilxezeb e, ku li hember şerê nemiriyê bi helbestkî hatiye qalkirin. Ehmedê Xanî evîna bi navûdeng ya kurdan di nava hevîrê felsefeya jiyana xwe de ecilandiye, dastana Mem û Zînê bi şêwaza helbestê honandiye û kirasê xewn, xeyal û çanda kurdan lê kiriye. Melayê Cizîrî felsefeya xwe û evîna xwe bi helbestê aniye zimên, tê gotin ku mele li hember xweşikahiya xwezayê rûdinişt û helbestên xwe ji ber dixwend. Em hemû helbestkar dizanin ku beriya ku helbestek bê nivîsîn di mejî de hêma divitvitin û ew hêmayên ku ji binê hişê helbestkar derdikevin jî zû bi zû nayên jibîrvekirin. Em bala xwe bidinê, dîroka kurda di nava dengên dengbêjan de veşartiye. Wexta ku kesên dagirker zimanê nivîskî qedexe kirine, dengbêjan hemû dîrok, çand, dastan, helwest, şer û pevçûnên kurdan kirine kilam û di odeyên nîvronî de bi dengên xwe yên şewat wan dastan û helbestên kurdan vedigotine. Em bala xwe bidinê evînçîrokên kurdan; Siyamend û Xecê, Dewrêş û Edûlê, Cembelî û Binevşa Narîn û serhildana Mala Eliyê Unis dastan in, çîrok in  û têra xwe jî helbest in. Ger ku dengbêjan çîrok nekirina helbest û bi kilamkî nexwendana wê zû bihata jibîrvekirin.

 Helbestê, deriyê gotinên xwe heta dawiyê vekir û bi sedsalan wan gotinan di zerzemîna

mejiyê xwe de bar kir û anî heta roja îroyîn. Helbest di nava zikê xwe de çi dihewîne çi nahewîne? Di destpêkê  de em dikarin bibêjin ew çanda kesan, biwêjên wan, banekên wan, hêviyên wan, daxwazên wan, têkçûyînen wan û xeyalên wan bi rêya guh, mejî û binhişîn û bi baskên xwe yên pola, heta vê rojê bar kirin û hatin ber destên me.

Carinan bû qîrîneke bêxwedî helbest, yan jî di şevên tarî, tenê û bêstêrk de bû nalîna hezkiriyên dilşikestî, peyv serobino kirin, rihê xwezayê kola, bi têgihan re kap avêt, bi xwedê re kete qayîşê, bû ol, bû gotin, bû ilm, bû felsefe. Dastanan, efsaneyan, çîrokan, leqmatikan, biwêjan, gotinên pêşiyan, zargotinan ji ber kir û bar kir roja îroyîn. Di dengê dengbêjên dengkal de bû lorîk û di qirika wan de, bi kuxikeke ziwa û loriya. Carna jî kete xewa şêrîn û xilmaş di nava mejiyê dengbêj û helbestkaran de.

 

                                                FELSEFE Û ÇAND

Li ser çanda Japoniyan rewşenbîrê bêhempa Shûîşî Kato wiha dibêje; “Her çand bi zimanekî cuda xwe vedibêje û ev vegotin jî li her şaristaniyek (li her welatek) bi aweyekî cuda xwe tîne zimên.” Berhemên ku bi wî zimanî tên nivîsîn, bi çand, banek, biwêj, zargotin, leqmatik, çîrok û xeyalên wan rihê xwe têr dike û felsefeya jiyana wî gelî û wî welatî diafirîne. Ger ku çand û felsefeya jiyana welatan cuda nebûya tiştên ku bihata nivîsandin dê gelek bişibiyana hevdu.

Lê belê gava ku em bala didinê, her kes qala evînê dike, her kes qala tenêtiye dike, her kes li ser penaberiyê dinivîse, lê belê her kes gava ku helbest û berhemên xwe diafirîne, ji felsefeya jiyana xwe, ji çand û folklora gelê xwe, ji têgihên felsefeyê, ji xewn û xeyal û hêviyên xwe sûdê werdigire û ew xewn û xeyal û felsefeya jiyanê, hemû hêmayên helbestkar diafirînin.

Aragon di gotareke xwe de wiha dibêje “Pûxteya helbestê bahoze.”Di pûxteya helbestê de jî her bahoz hêmayek û her hêma hewceye ku tofaneke bi hêz biafirîne. Rastî jî di helbestê de hêmayên lawaz parsûyên helbestê wê bişikîne û helbestkar piştî ku helbesta xwe weşand êdî ew helbest ne ya wî ye, ji ber ku wan hêmayên helbestê her xwendekar wê li gorî xeyal û jiyana xwe watedar bike û her xwendekar helbestê her cara ku bixwîne heman helbestê wê ji nû ve binivîsîne.

Hebûna mirovan û mirovahiyê li ser fikirîn û hestiyariyê hatiye avakirin. Hestiyarî yan jî felsefe, ji van kîjan kêm bibe di helbestê de, pûxteya helbestê mîna nanê bêxwê û bêtehm dimîne. Me gotibû divê ku helbest pûxteya xwe û rihê xwe bi felsefeyê têr bike, lê dîsa jî dikarim ve yekê bibêjim ku giraniya felsefeyê zêde be di helbestê de, wê çaxê em dikarin bibêjin ku, dê helbest tevî hestiyariya xwe di binê barê felsefeyê de bieciqe û tesîra wê ya li ser rihê mirovan dê kêmtir bibe, ji ber ku hest her gav zora fikran dibin, ev yek di evînê de jî wiha ye, her kes bi hişê xwe dikare, lê bi dilê xwe nikare.

Helbestkar gava ku qala derûniya kesan bike û li ser hestiyariya mirovan rêzikên lîrik rêz bike, hay ji wî hebe û ji rastiyê dûr nekeve, dê çêtir be. Bila çewt neyê fêmkirin, ne ku ez dibêjim bila mijara helbestên wî bi tevahî realîst û lîrik bin, lê gava helbest û mijareke surealîst binivîse jî divê ku ew helbest û hêma mîna goşt û hestiyên mirovan têra xwe zindî û berbiçav bin, bila mîna bişirîna rûyê zarokan ji dil û eşkere bin. Helbestkarê fransewiyan yê surealîst Paul Valéry, di gotareke xwe de weha dibêje “Rastî, ew e ku gava ku kalokek li ser kerê be û ji hêlekê de were, divê ku em nebêjin lawo de ka binihêrin çi şowalyekî hêja ye.” Em dizanin ku di zimên de peyv zorê didin me ku em bifikirin. Her helbestkar jî gava ku qala felsefeya jiyana xwe bike bivê nevê hin rêbazan bikar tîne. Helbestkar gava ku hêmayên jiyana xwe biafirîne ji peyva ‘mîna’ sûdê werdigire, ji ber ku şibandin piranî bi saya vê peyvê çêdibin. Wekî din, ya hestên însanî li alav û tiştnan tên barkirin, an jî tiştnê alav û xwezayê li mirovan tên barkirin. Helbestkar hemû rêbazan neceribîne di hunera xwe de, wê çaxê em dikarin bibêjin ku, dê zimanê wî di nava sînor û xelekên teng de bifetise, gava ku hin rêbazan biceribîne jî, divê ku ji rastiya vê jiyanê dûr nekeve.Me di destpêkê de gotibû bizrê helbestê peyv in, ez dixwazim bi gotinek Mallarmé vê angaşta xwe xurtir bikim. Rojekê hevaleke Mallarmé ku bi xwe di dema xwe de wênesazeke navdar e û yekcarna jî bi helbestê eleqedar dibe, ji wî re vê yekê dibêje, “ Ev karê helbestkariyê çi kareke dojehiye birako, ev bû çend roj in ku mejiyê min bi fikran tije ne, lê belê ez nikarim tu tiştek binivîsîm” dibêje. Mallarmé bersiva wî dide “ Birakê Degas, helbest bi fikran nayê nivîsandin, bi peyvan tê nivîsandin.”dibêje.Rast e helbestkar divê mîna lêkolînerek tevbigere, peyvên xwe ji nava zimanê heyî yeko yeko bineqîne û hewceye ku wan peyvan bi pûxteya felsefeya jiyana xwe perwerde bike.Ez di vê baweriyêde me ku, wê gavê dê bi ser bikeve. Gava ku helbestên xwe saz bike jî , hewceye ku ji reng , bêhn û dengên vê xwezayê sûdê werbigire, ji ber ku ev her sê têgih hezar sal jî di ser de derbas bibe ji bo mirovan heman tişt îfade dike. Helbest bê muzîk be jî  parsûyên helbestê zû dişikê û  zû tê jibîrvekirin. Lê belê muzîk di dawiya rêzikan de be jî çênabe, hewceye ku her helbestkar bi hostetî muzîka xwe di nava rêzikên xwe de bimehîne û hewceye ku helbestên xwe, bi rihê xwe û bi xewna xwe binivîse.   

 

                                                  POETÎKA Û SÎSYPHOS

Hemû helbestkarên cîhanê xewn, xeyal û hest û binhişînên mirovahiyê, bi poesîsa helbestên xwe rave dikin. Poesîs ne bi tenê rihê helbestên wan e, rihê cîhana bextreş bi xwe ye û ev bextreşî jî dibe para helbestkar bi xwe.

Di mîtolojiya yewnaniyan de qralekê wan yê bi navê Sîsîfos (Sisyphos) heye. Sîsîfos her carê kevirekî girover û têra xwe giran hildigire û wî kevirê giran ber bi jorê çiyayekî bilind ve digindirîne û hildikişe jor. Her gava ku nêzî lûtkeya çiyê dibe, ji hal dikeve, kevir ji destên wî dişiqite û ber bi jêr ve digindire; û ew tê jêr dîsa kevirê xwe hildigire û bi qiyameya çiyê ve hildikişe jor. Sîsîfos dizane ku ew kevir wê tu carê neçe serê wî çiyayî… Wê çaxê hûn ê bibêjin çima her carê wî kevirî digindirîne. Ji ber ku ev trajediya wî ye. Û hin xwedayên dilxezeb naleta xwe lê barandine. Helbestkar di vê jiyanê de piçekî dişibin Sîsîfos, ji sedema helbestê jiyana wan serobino dibe, sirgûn dibin, tên kuştin, çermê wan tê gurandin, bi salan ji welatê xwe dûr dikevin, penaber û zikbirçî dimînin, lê dîsa jî dev ji helbestnivîsandina xwe bernadin. Hemû hêma û felsefeya vê jiyanê şîrove dikin, helbestkar avangard in, pêşeroja zimanê xwe û gelê xwe ji sed sal berê ve texmîn dikin. Ehmedê Xanî jî ev yek his kiriye û mîna helbestkarekî  hoste evîna mem û zînê bi bendên kurdî sazandiye. Her helbestkar piçekî Sîsîfos e, trajediya vê cîhanê dijî, di vê jiyanê de. Lê belê her helbestkar çi qas trajediya xwe bijî jî, ji wê trajediyê hez dike û dixwaze fikrên xwe, hunera xwe, hestên xwe û derûniya xwe, bi mirovan re par ve bike; ev parvekirin û fêmkirin piçekî barê wî sivik dike û bêhna wî derdikeve, her helbestkar dixwaze bê fêmkirin. Ez bawer dikim ku helbest û hêma û felsefeyên tevlihev, şolî û razber, wê kesan aciz bike û ev yek jî ji bo helbestkaran wê xeternakiyeke gelekî mezin be. Feylesof û helbestkar di vê cîhanê de mîna Gilgamêş li nemiriyê û avbengiya vê jiyanê digerin, her du jî dixwazin bibin nemir û berhemên xwe jî li ser vê bingehê ava dikin. Her çi qas bi vî hawî bişibin hevdu û me gotibû felsefe hişê helbestê ye jî divê ku helbestkar rêzik û bendên xwe li ser hestiyariyê ava bikin. Helbestkar ji bo ku xwe bide fêmkirin divê ku mîna zimanzanekî/ê be, bi peyv û zimanê heyî qîma xwe neyine û divê şev û rojên xwe bike yek û nêçîra peyvan bike, peyvan biafirîne, hêmayan saz bike û di nava zimanê heyî de zimanê xwe biafirîne. Wekî ku Sartre jî dibêje “bo mirovên ji rêzê, yên ku di jiyana rojane de dipeyivin, peyv ji bo van kesan kedî bûne êdî, lêbelê ji bo helbestkaran peyv hîn kovî ne.”Ez li ser gotina Sartre im. Ji ber ku hin peyv jî di xewa mirinê de ne, helbestkar mîna efsûnbazekî bi sêhr û hilma rihê xwe divê pif bike dilê wan peyvan û rih bide wan.

Helbestkar divê ku li ser qalibên helbestê felsefeya jiyana xwe biafirîne. Min berê jî gotibû û ez aniha jî dibêjim; Karê feylesofiyê û karê helbestê zêde tevlihev bibe, ev yek ji bo helbestê xeternak e. Ji ber ku helbest wê ji qalibên helbestê dûr bikeve û dê bêhna helbestê ji peyvên helbestkar neyê.

 

 Çavkanî:              

1. Poetikaya giriş, Tzvetan TODOROV, Metis

2. Denemeler, Hilmi YAVUZ, Boyut

3. Felsefe Tarihi, Prof. Macit GÖKBERK, Remzi

4. Felsefe Dergisi, sayı 8, Yıl;1979, Tarih Bilinci, Afşar Timuçin

5.Dilin Gücü, Nermi UYGUR, YKY

...................................
 Veger >>                                                                                 tirej.net/com/org