Rexne

 

 

 

 

Heyder Omer
Rexne an tolhilanîn?! 

                                                                   

Beriya demekê, hevalkarê hêja Qado Şêrîn hevokine, ji warê zimanewanî de jihevketî bûn, ji min re bi rê kirin ( ez bawer im, ku ne ji min tenê re bi rê kiribûn ), û weha xwastibû, ku nerîna xwe diyar bikim.

Min kurtegotarek nivisand, nerîna xwe xuya kir, û di ber re jî çend nimûne nîşan kirin.( biner: H. Omer: Nivîsîn berpirsiyarî ye. Tirej. Net ).

Gava min ew gotar ji bo weşanê bi rê kir, hêviya guftugokirina pirsgirêkên, ku min nîşan kiribûn, di bala min de bû, ji ber ku em hemî li gel wan têkildar û hevpişk in. Lê tiştê qet ne di bîriya min de ew bû, ku ew gotar û boçûnên min dê, di destên camêrekî de,  bibine sedema cengekeke donkîşotî, û min bi hebûna ewqas jehra, ku di sîng û dilê wî camêrî de, ji çar salan de kom bûye û hîna jî berdewam e, hayedar bike.

Ev camêr helbestvanê bi nav û deng (!!); Hoşeg Broka ye. Gotareke dirêj, bin sernavê ( Hebû nebû tiştek ji peyvê mezintir nebû!!) de,bi ser du beşan de par vedike, û di malpera ( tirej.net ) de diweşîne.

                                                                       - 1 -

Gava deqên nivîsînê ji destên nivîsevanan bi derdikevin, û dighînin xwêneran, hîngê dibine milkên wan, pêre jî her kes dikare nerîn û boçûna xwe, li ser wan nivîsînan diyar bike. Lewre jî pêdiviya herî pêşî ew e, ku nivîsevan bi bêhna fereh bendewarê wan boçûnan be, ji ber ku xwendina berhemên wêjeyî, guftugokirina wan, diyarkirina huneriya wan, ravakirina wate,  raman û naveroka wan dikarin ji hêlekê de, di navbera nivîsevan û xwêner de, bibin nîşanên rastbûn û diristbûna hevgihîştinê, û ji hêla din de jî dikarin, hem bibin avakerê çêja hunerî û rexneyî, ya cemawerê xwêneran, û hem jî dikarin bibin hêvanê hişyariya wan ya wêjeyî..

Lê divê ji bîra nebe, ku tayekî zirav, hin caran, dikeve navbera rexneya zanistî û têkiliyên kesayetî, pêre jî rexne di ser keviyeke zirav re derbas dibe. Eger ew ta biqete, an rexne ji ser wê keviyê bişimite, delameta xwe ya zanistî wenda dike, nikare erkên xwe, wek avakerê rewşa wêjeyî, bi cih bîne. Lewre jî cemawerê rexnevanan weha diçin, ku divê rexne ji berheman bi dûr de nekeve, belê her tim çavên xwe li hemî alîyên wan bigerîne, bê ku bikeve bin bandûra hestên xweyîtî, yên ku, di vê pergalê de, mîna kurmê ku ji darê ye, darê dikuje, dikarin rexnevanan ji rê bêxin, û dûrî lêgerîna zanistî bihêlin.

Tevî ku gotara camêr H. Broka, ji sernavê xwe de ta dawiya beşê duwem, helwesta wî, ya ne rexneyî, diyar dike, û şêweyê derbirina wî ya pêkenokî şilf û tazî dide xuyakirin jî, lê min bawer nedikir, ku mirovê rêza xwe û ya pênûsa xwe bigire, dê ewqas jehir di sînagê xwe de bicivîne. Bi ser de jî boçûneke wî, di beşê yekem de bala min kişand, ku dê ji rêbazên rexneya zanistî bi dûr de neçe.

Di vî beşî de weha dibêje : Em nivîsandina wî ( a min ) ya bi Erebî li aliyekî bihêlin, çimkî mebest ji lidarxistina vê nivîsê xwendina aliyê wî, yê bi kurdî ye.

Ev boçûn dide xuyakirin, ku xwediyê wê dê berhemên li pêş wî hen in, tevbide, durv û naverokên wan bide ber pêdiviyên guftugowa rexneyî, û serkeftin, an têkçûna wan berheman, li gor rêbazên rexnê, diyar bike, da xwediyê wan, beriya xwêneran, sûdê ji wan nerîn û boçûnên rexneyî werbigre.

Lê mixabin evî camêrî, ji dêvla vê pêdiviya zanistî, ji destpêke de, dest bi awayê pêkenokî kir, pêre jî awayê hizr û ramana wî, ya herêmî, sayî diyar bû, û nema dikare vê yekê veşêre. Dibêje : "… hewl daye "pirtûka Zeynebê" , " pirtûka Cebelî" , "pirtûka Delêl" , " pirtûka çemê Efrînê " , " pirtûka çiyakî sipî  " , "pirtûka Nebî Hûrî" , "pirtûka xetê" , û "pirtûka darên zeytûnê" , li bîra ximaveke kurt û kurmancî, bîne" .

Evê hizra herêmî ye cankuj , ew ji rê xist, û berê wî, ji dêvla avahiya gotar û lêgerînên min de, ber bi kesayetiya min de kişand. Lê gava tiştek li pêş xwe nedît, ku bibe mijara pêkenokiya wî, ya erzan, çû li nav hevpeyvînên, ku bi min re hatine kirin, geriya, û gihîşte wê yekê, ku H. Omer xwehez e. Deyaxên vê boçûna wî jî hinek bersivên min in.

Eger ev pirsana ( Te kînga, çima, û ji bo çi dest bi nivîsînê kir ?. Ta niha çend berhemên te çap bûne ). Eger ev curepirs ji Broka bêne kirin, gelo bersiva wî dê çawa be ?.

Rêbazên avakirina hevpeyvînan, wek min di gelek kovaran de xwendine, an ji weşanên dengdêr bihîstine, ji bo danasîna hevpeyvîner, an pirseke welê pirs dikin, an jî, di pêşgotina hevpeyvînê de, wî bi xwendevanan û guhdaran didine naskirin. Ew danasîn hemî çalakiyên wî tîne zimên.

Kovara EL-Erebî, ku li Kuwêtê derdiçe, li nav hemî welatên Ereban bi nav û deng e, bi hezaran nisxeyên her hejmarekê çap dibin, beriya çend salan goşeyekî domdar ( Rû bi rû ) tê de hebû, her carê du nivîsevan, du rewşenbîr, an du ramyar bi hev re dipeyivîn, desteya kovarê ewana bi dirêjiya du-sê rûpelan bi xwendevanan didane naskirin, hemî çalakî, berhem, û xebatên wan tanîn zimên.

Hemî hevpeyvînên, ku bi min re hatine kirin, û bersivên min ji vî awayî bi der neketine,çima ev camêr vê yekê wek xwehezî dibîne, û li min digre, ku min, an jî hevpeyvînerê min, gotiye ev pirtûkên min çap bûne, ez endamê vê desteyê an wê desteyê, vê komîtê, an wê komîtê me ?!. Eger endametiya min di hin komîtan de ewqas bi wî tehl e, ma çima sala 1993 xwe di bin siha wê endametiyê de melûl dikir, ku derfetê jê re peyda bike, da helbesta xwe li mehrecana helbesta kurdî, li keleha Nebî Hûrî, tevî ku bê vexwendin hatibû mehrecanê, bixwîne ?!. ( Tengezarê Marînî dikare vê yekê baş bîne bîriya wî ).

Dîsan evê helwesta kesayetî û herêmî, ya cankuj, ew ji rê xist, û gava derbas bû hundir gotara min,tenê li ba du xalên, ku min di hinek hevokên her du rêzdaran M.Othman û H. Kartal, de diyar kiribûn, berevajî min çû, têvî wê jî ez wê yekê ji zimanzanan re dihêlim, ku boçûnên xwe yên zanistî bidin xuyakirin, lê rastçûna min a hemî xalên din, ku min di hevokên wan her du rêzdaran, malperên Rojava , Amûdê , û Roj TV de nîşankiribûn, diçespîne, û gava tiştek di destan de namîne, di ber siha xwe de dikeve, û bê berprsiyarî bervedêriya çewtçûnan dike, û dibêje: …lê bi baweriya min gelek malperên din jî hene, ku ew di vî warî de ne ji wan çêtir çûn/yan jî diçin sererastkirinê.

Ev helwest dide xuyakirin, ku camêrê me, wek Ereb dibêjin, dixwaze ne ku tenê di ava herimî ( gemar ) de nîçîrê bike, lê bi ser de jî hewl dide, ku ava zelal biherimîne, û dubendiyê bixe navbera min û wan alavên weşanê. Bervedêriya, ku ji ber Roj TV de dike, hê jî vê yekê gelekî sayî dide xuyakirin.( Ji kerema xwe, tirej.net, notên beşê yekem, ê gotara wî biner).Ma gelo ev ne keysebaziyke erzan e?!.

                                                         - 2 -

Ev camêr di beşê duwem, ê gotara xwe de, xwe diwestîne, û gelek lêkolînên min dişopîne . Lê mixabin dîsan ji bîra dike, ku gotiye (aliyê nivisandina min a bi kurdî mebesta wî ye ), xwe nêzîk awayê avakirina lêkolînên min nake, û ne jî xwe nêzîk rêbazên rexneyî û hunerî, ku deyaxên boçûnên min bûn, dike, lê hemî quncik û qoziyan tevdide, dikeve pey çewtiyên rastnivîsîna min; ev aloziya, ku ta îro di meydana nivîsîna kurdî de çareser nebûye, û min jî hêç li derekê negotiye ez zana û endizyarê çareseriya wê me, belê her tim dibêjim em hewcedarên hînbûnê ne.

Kesekî, ku ji çewtiyan şûştî, nîn e, nemaze jî di meydana nivîsîna kurdî de, lê ev rastiya berz nikare rê li pêş wî kesî bigire, ku çewtiyek dît, çavên xwe damirînê, û bêje, dê çi bibe, ma ev çewtiyan li ba gîşkan peyda nabin?!.Lewre jî xwe sipasdarê vî camêrî dibînim, ku bala min ber bi hinek çewtiyên rastnivîsîna min de kişand. Lê gotara wî li ba vê xalê namîne, belê weha diyar dike, ku ev camêr gelekî ji xwe, û bi zanîna xwe, bi karînên xwe yên zimanewanî bawer e, heya îro ez pêrgî zanakî ewqas bi karînên xwe bawer e, nehatime.

Ev camêr li min digre, ku di sazkirina lêkeran de şaş diçim, û nimûneyan ji nivîsînên min tîne, wek ( çareserdibin, fêrbibe, çêdike…….), ( serdest, bin pê dikin/dibin…). Ev boçûn sayî dide xuyakirin, ku haya wî ji boçûnên zimanzanên Kurd, ku nerînên wan hatine pejirandin, tune ye, ji ber ku, du nerîn di vê meydanê de hene; Celadet Bedirxan weha diçe, ku divê ev lêkerên hanê bi du beşan bêne nivisandin, ango: ( Çareser dibin. Fêr bibe. Çê dike….). lê Qenatê Kurdo, weha diçe, ku hemî zimanên xelkê ber bi hêsankirinê de diçin, lewre divê em jî zimanê xwe hêsan bikin, û evan lêkerên, ku ji navekî, an rengdêrekê û lêkera alîkar saz dibin, pevxînin, û wek peyvekê binivisînin. Her weha Reşîdê Kurd jî, di vî warî de, nerînek heye; (a), (ya), (ê), (yê) ji navan bi dûr dixe, wek nimûne, dibêje (pirtûk a .…, wêje ya….). Gava nivîsevanek evan awayên, ku wan rêzdaran nîşan kirine, dixebitîne, ew xebitandin haya wî ji dibistanên rêzimana kurdî, ku balkêş in, werdigerîne, ne du-sêdilî, an nezanîna wî.

Belkî ev yeka di rêzimanên gelek zimanan de hebe, wek çawa zimanzanên zimanê erebî, heya îro jî, tevî ku boçûnên dibistana Besrayê, û Sîbeweyh serdest in, nikarin boçûneke, ku li gor rêbazên dibistana Kofê ye, şaş û wek çewtiyeke zimanewanî nîşan bikim. Her weha ev pirsgirêk di zimanê elmanî de jî rû dide, wek nimûne, îsal nameyek li hemî dibistanên seretayî hate belavkirin (nimûne; wîlayeta Niedersachsen), ku divê gelek guhertin di rastnivîsîna elmanî de peyda bibin, wek ku (ß) ji nû ve bi awayê ( ss ) were nivisandin, û gelek biryarên din jî di wê namê de hene. Her weha berê jî du caran, sala 1998 û 1999, zimanzanên Elman biryarên weha dabûn. ( Biner : Die deutsche Rechtschreibung. Von Prof. Dr: Lutz Götze ).

Hêjayî pesnê bû, ku evî camêrî jî boçûnên ewan rêzimanzanên, ta îro li ba cemawerê nivîsevanên Kurd hatine pejirandin, banîna bîriya xwe, ( eger tiştên hanê di bîriya wî de hene) û di dû re jî xwe bida kêlek nerînekê.

Her weha gava ev camêr mînakeke din ( serdest, bin pê dikin/dike/ dibe) nîşan dike, û li hember vê boçûna min kêfxwaş dibe, ku çewtiyeke din bi dest xistiye, dîsan di ber siha xwe de  dikeve, û nizane, ku ( serdest ) di hevoka min de rengdêr e, û ne lêker e.

Ji hêla peyvên nêrza û mêza de, wek çawa hemî nivîsevanên Kurd dizanin, ku ev yeka hîna jî çareser nebûye, em jî li kêlek wan dimînin, û dibêjin heya ev yeka çaereser dibe, gelek caran çewtiyên curbecur dê li ba me peyda bibin, û wek nimûne, her hinek dê bibêjin (sîngê min) û hinek jî dê bibêjin (sînga min), hinekê bibêjin ( wê/vê çaxê), û hinekê bibêjin ( wî/vî çaxî ).

Lê tevî vê baweriyê jî, mirovê ku pêrgî çewtiyan were, û çavên xwe bigire, ji ber ku  li ba pirên nivîsevanan peyda dibin, dê gunehan li xwe û li zimên jî bike, lê eger lê hat, û kesekî bala me ber bi wan çewtiyan de kişand, tevî ku ew jî ji wan ne şûştî be, em nikarin bêjine wî: Çima tu derziya bi yaqa xelkê ve dibînî, û şûjina bi yaqa xw e nabînî?!. Kesê, ku vê helwesta hişk bigire, divê yaqa wî paqij û bê şûjin be. Ma gelo yaqa helbestvan û lêkolînerê bi nav û deng (!!), yê ku ji helbestê heya bi lêkolînê dibeze; Hoşeng Broka, bê şûjin e ?!..

Zimanê kurdî, wek em hemî dizanin, gelek aloziyên rastnivîsînê û peydakirina têrman û têgehan hene, lewre jî heya kevir tol dibe, û digihe şûna rast, gelek peyvên nuh, ku li gelek deveran ne nas in, dê di nivîsînên nivîsevanan de peyda bibin. Ji ber vê yekê jî ez weha diçim, ku mirov têrm û têgehên nuh di nivîsînekê dîtin, pêre bide û bistîne, ji hemî waran de bixe ber roniya guftugowê, ji ber ku qada zimanê me hîna jî ji bo zayandin û çêkirina têrman û têgehan xakeke şûvkirî ye.

Camêr H. Broka li ba hinek têrmên, ku min xebitandine, radiweste, û bi awayê pêkenokî, ku berhema hizra wî, ya herêmî ye, pêre dide û distîne.

Zimanê dayik.  Camêr weha diçe, ku min ev têrma ji zimanê erebî wergerandiye, û dibêje, zimanê kurdî vê yekê napejirîne, çiku ziman nêr e, û dayik mê ye. Lê nizane ku wî bi xwe bi yaqa wergerandina yekser, ku bi erebî dibêjin ( wegerandina tîpane) girtiye, û dibêje, wateya vê têrmê dide xuyakirin, ku ziman dayik e, lê nizane, ku peyva dayik wateya xwe, ya ferhengî hêştiye, û yeke dine nuh standiye, ew jî netew e; ango mebesta zimanê dayik, zimanê netewî ye. Lê eger mirov bi a camêr H. Broka bike, û bêje Zimanê dayîkê, hîngê, wek ez dibînim, peyva dayikê ji wateya xwe ya ferhengî bi dûr de naçe, û ziman jî dê hîngê bibe ê dayikê, pêre jî mirov dê li hember zimanê Kurdên, ku diyên wan ne Kurd in, şaş û matmayî bimîne. Bi ser de jî, beriya me gîşkan helbestvanê kurd Feqî yê Tîran, Gotiye" Welat bav e, ziman dê ye" .( Biner: Feqî Teyran: Tenbûr. Weşanên Ronahî. Siwêd, 1976. Rûpel, 11).

Çima ev camêr boçûna Ereban, ku peyva (الأم ) ango dê,bi awayê mecazî, ji bo wateya "kok" , "Mak" , dixebitîne, dipejirîne, û boçûna me, ya mecazî wek kêmasî û nezaniyê dibîne?!.Camêr dibêje:"… lê wişeya   (الأم) li ser asta têrma (الـلـغـة الأم ) di ferhengên zimanê Erebî (weha Erebî, ne erebî) de wek wateya  " kok", " Mak" …..tê şirovekirin" . Ma gelo xebitandina mecazê di zimanê kurdî de qedexe ye, an, eger H. Broka qayîl nebe, ev ziman mecazê naxebitîne?!. Gelo ew dixwaze, ku zimanê kurdî her di qunaxa ( Hissî ) de bimîne?!. Ma nizane, ku mecaz giringtirîn rolê di meydana pêşvebirina zimanan de distîne, pêre jî wateyên bingehîn, ên gelek peyvan ji bîra dibin, û tenê wateyên mecazî dimînin?!.Wek nimûne, çend mirov ji milyonên Erebên îro dizanin, ku wateya peyva erebî (الـعـَقــْل –hiş ) di bingeha wê de (الـربـْط – girêdan, best) e, lê wateya xwe,ya bingehîn, bera daye, û ya mecazî girtiye.Tevî vê jî, evê yekê ji zimanzanan re dihêlim, ku nerînên xwe diyar bikin.

Her weha li ba hinek têrmên din, ku min bikar anîne, radiweste, wek ( Zimanê guvaştî ), û pêde diçe,ku ev têrma wergera peyvên erebî ( عـَصَـر، العـَصْـر –( كـَبـَس ، الكـَبـْس  ye, nikare mebesta, ku dixwazim hilgire.Pêre jî dîsan dikeve ber dava wergerandina yekser, (wergerandina tîpane ), ku nikare peyvan ji wateyên wan, ên ferhengî bi dûr de bixîne.

Min ev têrma ( guvaştî ) bi wateya peyva erebî (الـمـكـثـف  ) xebitandiye. Ev peyv di zimanê erebî de gelek wateyan hildigire, wateya wê li gor cihê, ku tê de bikar tê, sayî dibe; eger bi avê re, an bi her tiştê, ku tê vexwarin re bête xebitandin, wateya ( Tîr ) dide. Mirov dibêje: Ev dew, an dimis, an zêt tîr e, lê eger di warê erdnîgariyê de bête xebitandin, hîngê wateya ( Pirr ) dide. Ereb dibêjin ( كـثـافـة الســكـان في مـكـان ما) ango (pirrbûna rûniştevanan li cihekî), û pêre jî yekser wateya tengbûn û biçûkbûna wî cihî diyar dike.     

Eger em bêne ba peyva ( guvaştin ), ku camêrî gotiye wateya her du peyvên erebî ( كـبـس ، عـصـر ) dide, dîsan rast naçe, ji ber ku her yekê ji van peyvan wateyek heye, ya yekem wateya ( guvaştin ) hilnagire, belê ji bo tiştên, ku av tê de nîne, bikar tê, ya din jî bi tersî wê ye, ji bo tiştên, ku av tê heye, bikar tê. Gava, wek nimûne ( caw tê guvaştin ),ew caw şil bûye, (guvaştin) avê jê dike der, û cêw bi bingeha wî ve dihêle, ango tiştê biyanî, ku  ne ji bingeha cêw bû, jê dike der.

Her weha diyar e, ku gava peyva ( guvaştin ) di warê zimên, nemaze zimanê helbestê de, wek rengdêrekê tê xebitandin, dide xuyakirin ku her peyvên ne sûdedar in ji zimanê helbestê hatine bi dûr xistin, û zimanê wê bi ser hev de hatiye guvaştin, ta ku tenê peyvên sûdedar ma ne.

Ez bawer im, ku hemî zimanên zindî vê yekê dipejirînin, û rê li pêş peyvan vedikin,ku gelek caran wateyên xwe yên ferhengî bihêlin, û wateyine din, bi awayê mecazî, hilgirin, û carine din jî peyvek dikare, ji hevokekê ta yeke din, wateyên curbecur bide, wek nimûne, peyva (gor), ku ev camêr gelek caran dixebitîne. Pêre jî mirov dikare ewan her du peyvên kurdî û erebî bi awayê mecazî, ji bo wateyên,ku ne ferhengî ne, bixebitîne.

Tevî çûn û hatinê, tevî ger û ( fetla ) li derdora peyva (guvaştin ), ku min, li gor boçûna wî, şaş bi kar aniye, camêrê me vedigere ba boçûna min û dibêje: "Bê guman, li asta mecazî jî, mirov dikare heman  guvaştinê bikarbîne" .

Bi ya min be têrma, ku camêr H. Broka xwe di ber de gelekî westandiye, ferheng tev dane, û gîhaye wê yekê, ku (kurt ) an ( kurt û puxt ) cihgirtî ye, ku ji dêvala ( guvaştin ) bête xebitandin, nikare wateya (guvaştina mecazî) hilgire, ji ber ku ( kurt ), di vê pergala, ku ew nîşan dike de, wateya ( îxtîsar, îqtîsad ) a erebî dide, belkî wek rengdêrekê ji bo zimanê helbesta kilasîk, ne a nûjene pexşane, sûdedar be, ji ber ku berztirîn taybetmendiya vê helbestê ew e, ku  peyvên wê hindik in, çiku peyvên ne sûdedar napejirîne, lê wateyên wê pirr in. tevî vê jî dîsan ez dê li benda boçûnên zimanzanan bimînim.

Dîsan camêrî li min girtiye, ku li gor rêbazên zimanê erebî, ez lêkera ( diwênîne ) ji peyva (wêne) çê dikim. Ez venaşêrim, ku min boçûnek (îctîhad ) berdaye holê, lê ta kîjan radeyê dê cihgirtî be, bersiva vê pirsê li ba zimanzanan dimîne, ne li ba H. Broka.

Eger ev camêr vê boçûna min çewt dibîne, hêja bû, ku ez û kesên din jî hayedar bikirana, lê bi xwe jî neketiba wê çewtiyê. Çima ev camêr dixwaze boçûnên xwe bi darê zorê  bi me bide pejirandin û di heman demê de heya qirikê di wê çewtiyê (?) werdibe?!. Çima nerîna me kêmasî dibîne, û bi xwe jî peyveke biyanî bi ser lêkereke kurdî dixe, gotinekê jê dafirîne, û dibêje "konkrêtkirinê, têrmînlojîkirinê, standartîzekirinê, problemtîkiyane" û.h.w... tevî vê jî, bi ya min be, heya ev peyvên biyanî hinekî ji qalikên xwe bi şûn de bihêlin, û piçekê bikevin rastnivîsîn û rastbilêvkirina peyva kurdî de, divê (i)yek di nabera (k) û (r), (p) û (r) yên ( konkrêtkirinê) û (problemtîkiyane) de hebe, çimkê kirasekî nuh wergirtine.Eger boçûna wî ew e, ku divê peyvên biyanî di qalibên xwe de bimînin, çima kumik dide ser (e) ya ( konkret) a biyanî?!. Xwazî zimanzanên me vê yekê jî ji me re sayî bikin, ka ta çi radeyê rast e!.. Bi ser de jî camêrê zana her tim (e) ya peyva (erebî) bi awayê mezin (E) dinivisîne, tevî ku vê peyvê wek rengdêrekê dixebitîne, ne wek navekî.

Çima ev camêr, bi bandûra tênegihiştina xwe, li me digre, ku em di bin siha sîstema zimanê erebî de milxwar in, û di heman demê de dikeve ber dava  wê sîstemê?!. Wek nimûne, bêtirî 20 caran peyva erebî (mentiq مـنـطـق- ) bikar tîne, û bi ser de jî hevoka xwe dixe hundir sîstema zimanê erebî, û dibêje "Mebest ji lidarxistina vê nivîsê…Li pey têgihiştina vê xwendinê ji zimanê kurdî re "û .h.w.. 

Bikaranîna daçekê her du derbirin jî, heya qirikê, xistine sîstem û çêja derbirina zimanê erebî.Bi ser de jî nivîsîn tê nivisandin, lê ne bi awayê normal, û ne jî bi yê mecazî, nayê lidarixstin. Eger mirov çavên xwe li hember vê boçûna Broka damirîne, dîsan çêja derbirina kurdî nabêje "mebest ji lidarxistina vê nivîsê", (ger bibe jî, derbirin gelekî jar dibe) belê dibêje ( mebesta lidarxistina vê nivîsê). Her weha lêkerên ( têgihiştin û xwendinê ) jî li gel bireserê sererast (yekser),bê alîkariya daçekan, tên xebitandin. Çima camêrê me (têgihiştin),di hevokekê de, bê daçek xebitandiye, û di heman hevokê de jî daçek bi (xwendin)ê re bikar aniye?!.Eger zimanê axaftina normal vê yekê bipejirîne jî, bi baweriya min, yê nivîsînê vî derî li pêş derbirinê, venake.   

Gelo kî şûjina ber yaqa xwe nabîne, em lê ev camêrê pozbilind, ku bi kesî qayîl nabe?!..Eger, ji ber xebitandina boçûnên zimanazan ( C. B , Q. K , R. K ) de em du-sêdilî hatine xuyakirin, lê camêrê me dê çend dilî bête xuyakirin, gava bê ku xwe bi ser boçûneke zimanzanekî de pal bide, hin caran nîşana (-) bixe navera her du beşên peyvekê,  (xwendin-êşan, endîşe-lidarxistinê ) û hin carên din jî wê nîşanê bavêje, û weha dinivisîne ( serêşan, konkrêtkirinê, standartîzekirinê)?!.Bi ser de jî hebûna wê nîşanê di navbera peyvên vê mînakê ( ji-nuh-ve-xwendin ) de, ne tenê hebûna şûjinekê, belê ya dirêşekê jî diyar dike.

Her weha camêr li ba helwesta mine ramyarî, ku dibêjim ( Helbestvanê kurd dê çawa çavên xwe li hember êş, azarî û sitemkariya sitemkaran damirîne, û di hestên xweyîtî de melevaniyê bike?!.) radiweste, û dibêje ev yekeke kilasîkî  ye.

Eger ev boçûna min kilasîkî be, gelo lê nûjenî çî ye?!. Aya kê gotiye ku nûjenî dîwaran dixe navbera helbestvan û cemawer?!. Kê gotiye ku nûjenî helbestvanan ji civakên wan dibirre?!. Kê gotiye ku nûjenî li dervayê dem,dewran û rewşa mirovaniyê dimîne?!. Eger nûjenî berhema mirovaniyê ye, teqez dê nikaribe ji wê bi dûr de biçe.

                                                                     - 3 -

Her weha xuya ye, ku kesek ji çewtiyan ne şûştî ye, belê mirovê çalak û xebatker dê her bikeve ber dava çewtiyan, pêre jî dilsoziya toreyî, dilsoziya sincî, dilsoziya hevalkarane weha pêdivê dibîne, ku eger mirov çewtiyên kesên din dîtin, divê çavên xwe li ser wan danemirîne, lê bi awayê dostanî, bi armanc avakirin û diristkirinê, wan çewtiyan nîşan bike, û eger rexneyek lê hate girtin, sor û mor nebe, û xwe di ser rexnê re negire. Mirovê xwe di ser rexnê re bigire, an tûrikê wî dagirtî ye, an jî nezan e. Gelo H. Broka ji van her duwan kî ye, û xwe li kû derê dibîme?!..

Ez naxwazim hemî quncik û qoziyên gotara vî camêrî tevdim, û hemî nerînên wî guftugo bikim, lê bawer im, ku her kesê ev her du gotarên wî xwendine, ji xwe pirs kir; gelo çi di navbera H. Broka û H. Omer de qewimiye, ku evî camêrî evqas kîn hilgirtiye?!. Ji ber ku helwesta wî, wek xuya ye, sînorên rexneya zanistî bi paş xwe ve hêştine, û rahiştiye şûrê tolhilanînê.

Dîsan ez bawer im, her hevalkarê, ku di civîna, ku PEN a kurd beriya çar salan li bajarê Mûlheimê, li kêlek bajarê Kölnê, girêda bû, amade bû, dê zanibe çima ev kîna cankuj di sîngê vî camêrî de dikele.Wê hîngê, min rexneyeke zanistî li helbesta wî girt, mixabin ji dêvla ew berê dan û standinê ber bi guftugokirina boçûna mine rexneyî de bide ( xebitandina kesayetî û bûyerên dîrokî di helbestê de), nemaze jî dora 28 nivîsevanên ji her çar beşên welêt hebûn, civîna wan ji bo tevdana wê boçûnê gelekî hêja bû, mixabin , wek çawa her du gotarên wî sayî didine xuyakirin, rûwê wî sor bû, mor bû, şîn bû, reş bû, tehl bû, tirş bû, û hêrsê wî bilind bû,pêre jî ji bîra kir çawa helbestên xwe, sala 1993 li mehrecana helbesta kurdî, raberî min dikirin, da ez li gor nerîna xwe, ya rexneyî, ên hêja vebrêjim, û kire qêrî: "Heyder Omer xwe kiriye rexnevan, êdî bila zanibe ka 72 ferman çî ye?!". Bê ku haya xwe jê hebe,ku zarokên Kurdan jî, ji ber pirrcûtin û dubarekirina gotina (72 ferman), dizanin kînga û çima ev têgeh ketiye hundir zimanê me.

Xwazî ev camêr gotina pêşiyan, ku dibêje "Ti darên, ku serên wan gihîştine asîmanan, nîn in" wek derman, her tim bîne bîriya xwe..

...................................
 Veger >>                                                                                 tirej.net/com/org