Rexne

 

 

 

 

Heyder Omer
Nivîsîn berpirsiyarî ye

                                                                                                             

                                                             - 1 -

Hêja Qado Şêrîn hinek şaşiyên zimanewanî, ji nav gotareke birêz Birahîm Mehmûd, ku di malpera ( rojav.net ) de hatiye weşandin, vedijêre, û ji gelek kesan re, wek çawa ji min re jî bi rê dike, û li dawiyê pirsê dike: Gelo ev şaşî ya malpera ye, an ya nivîskara ye?!..

Bi rastî ev pirs deriyê gelek birînên, ku li benda kewandin û dermankirinê ne, vedike. Eger neyên kewandin, pir girêkên, ku ji wan peyda dibin dê çareser nebin, pêre jî em dê gelek sitem li xwe, li çanda xwe, li zimanê xwe, û li nifşê, ku bê, bikin. Bi ser de jî ev nifşê me dê, li pêş ê ku bê, erzan bête xuyakirin, û rûmeta xwe wenda bike.

Gava mirov bala xwe dide alavên nivîsîn û axiftina bi zimanê kurdî ( kovar, rojname, entirnêt, televizyon ) ew dibîne, di van demên dawî de, pir bûne, û hemî jî bi hemî cure û celebên nivîsînê dagirtî ne. Hîngê hulma xwe dikşîne û hêdî hêdî berdide, dibêje xwe:Vaye me zimanên dijminan di qirikên wan de komkir, û da xuyakirin, ku zimanê me ji yên wan ne kêmtir e, ew jî zimanekî şaristanî ye, dikare bibe alava derbirina hemî cure û celebên nivîsînê. Weha diyar e, ku cefayên me beravêtî nebûne, û nabin jî.

Lê gava bala xwe dide ast û şêweyên gelek nivîsaran, hêviyên wî hinekê diçelmisin, û dibêje xwe: Gelo evê teknolojiya nû çi bi serê me aniye?!. Eger neyaran her dem hewildane, û didin jî, da zimanê me tune bikin, çima em, di vê riyê de, dibine alîkarên wan?!..

Gelê me birçiyê xwendin û nivîsîna bi zimanê dayik e, ev jî rastiyeke berz e, ku pelandina ûştên wê ne barê vê gotara me ye. Lê eger birçîbûn, wek diyardeyeke biyologîk, dikare mirov bixe bin bandûra neyênî, û gelek êşan jê re peyda bike, tendirustiya wî jar bike, bi rastî birçîbûna xwendin û nivîsînê dikare roleke, tersî wê ye, bilîze, û mirov bi ber çalakiyê de têvede.  

Birçîbûn, di heman dem û rewşan de, birçîbûn e, têrkirin û şikinandina wê cefayên kêm-zêde divên, wek çawa xwarin bi halê xwe naye pêş mirov, pênûs jî xwe, bi hêsanî, nade dest wî. Pênûs hespê rewan e, mirov nikare, bê xweamadekirin, li wî siwar bibe, û dagere meydana cirîdê.

Ev rewşa hanê, ku her nivîsevan nikare jê bireve, eniya me dide ber sê hêmanên nivîsînê, ew jî ev in: Ziman, zelaliya ramanê, rewşenbîriya nivîsevan.Tevî ku her sê hêman hevbest in, lê ziman mebesta vê gotara me ye.

Xwendina zimên, zanîna rêzimên û awayên avakirina pevekan (hevokan) yekemîn gava xweamadekirinê ye. %80 - %90 ji nivîsevanên kurd, berî pêşî bi zimanên serdest ( erebî, tirkî, û farisî ) xwendine û nivisîne, di dûv re jî derbas qada nivîsîna kurdî bûne. Hewildanên wan xwedî rûmet in, divê mirov kumê xwe li pêş wan ji serê xwe deyne, û bejna xwe ber bi jêr de xwar bike. Lê divê pirsek jî, li hêre, ji bîra nebe; gelo her yekî ji me çend salan bi zimanên biyaniyan xwend, û di dûv re rahişte pênûsa wan zimanan?!.. Di bin çiqas tirs, şerm, û fedîbûnê de yekemîn car rahişte wê pênûsê?!..Beriya ku berhemên xwe yên pêşî ji alaveke weşanên wan zimanan re bişîne, çend caran nivisand û reşbelekên xwe sotand, û çend caran berhema xwe raberî dostên, ku ji wî zanatir in, kir?!.. Çend caran bersivên neyênî ji hêla wan alavan wergirt, an wan alavan çend berhemên wî bi pişt xwe de avêtin?!..

Gava kesek radihêje pênûsa zimanê dayik, çima evan pirsên jorîn, ku bi me hemiyan re derbas bûne, ji xwe nake?!.. Çima rûmeta vî zimanî bin pê dike, û bê pirs û berpirsiyarî derbas dibe vê qada, ku nivîsevanên hemî miletan bejnên xwe jê re xwar dikin ?!..

Nimûneya, ku di destên me de, xala ku hevalkarê me Q.Şêrîn tiliya xwe daye ser e. Hemî rewşenbîrên me hêja Birahîm Mehmûd nasdikin, û dizanin asta zanîn û ramana wî di penava zimanê erebî de çiqas bilind e. Dîsan em hemî, û ew bi xwe jî, dizanin çiqas cefa daye, ta ku gihîştiye wê pileya bilind, lê gelo çima bê cefa derbas qada nivîsîna kurdî dibe?!.. Ma ev ziman evqas erzan e?!..

Da ku ez gunehkar nemînim, ji neçare, dê ewan pevekên, ku Q. Şêrîn bi rê kiribûn, û hineke din, dubare bikim:

- Xwe didît bi helbestvanê xwe.

- Nivîskarê kurd xwe dibîne bi civata xwe.

- Wî çaxî dîroka mirovê kurd berz dibe bi navekî dirust.

- Ji mafê çi kesî heye ku têbîniyekê binivîse.

- Di rexnê de têks amade dibe bi gelek şêweyan.

- Ew  weke Dûrbînekê ye ji vê pirsê re.

- Hêka yekem dibe motik ji mirîşkê bi xwe re. 

Gelo hêja B. Mehmûd evî şêweyê lerzandî û jihevketî layiqî gotarên xwe yên bi zimanê erebî dibîne?!.. Eger na, çima evqas dîwarê vî zimanê xwe yê dayik nizim dike, û rûmeta wî bin pê dike?!.. Eger xwe di nav civaka xwe de wek rewşebîrekî payebilind û berhemdar dîtiye, bi rastî ez jî wî weha dinerxînim, lê kêmasiyekê di xwe dibîne, ku bi zimanê dayik nanivisîne, û ji dil dixwaze li hember vê kêmasiyê bi serkefe, hêviya min ew e, ku nelezîne, û hinekê xwe bi vî zimanî re biwestîne.

Tevî ku em hemî dizanin, her nivîsevanê kîjan zimanî dibe, bila bibe, gelek salên temenê xwe di ber xwendina wî zimanî de têper kirine, lê Osman Sebrî, di gotareke xwe de, rê li pêş nivîsevanê kurd hêsan dike, û cefayê sê salan ji bo vê yekê pêwîst dibîne.Gelo kê sêyikeke vê pêşniyara wî bi kar aniye?!.. 

 

                                                           - 2 -

Ev nimûne yekekî din tîne bîra min. Beriya 8-9 salan ez wek guhdarekî mêvanê şevbêrkeke helbestî bûm, gava min, piştî xwendina helbestan, hinek şaşiyên zimanewanî, ku di melbestên camêrekî hebûn, nîşankir, xêr û bêra dinyayê li te barîn, û kevir û kuç li min barîn, û melbestvanê zîrek gote min: Ma te ez çawa dîtime, qey ez zimanê xwe jî nizanim?. Min bersiva wî da, û gotê: Bira !.. Bêhna xwe hinekê fereh bike, û were em ji xwediyê vî xanî bipirsin, gelo dikare dîwarê xênî hilweşîne, yan na?!.. Gote min: Çima nikare?. Min gotê: Rast e, xanî ê wî ye, bi diravên xwe kiriye, û dîwar jî ê vî xanî ye, lê hêla dîwêr a din xanî yê kesekî din e, wî jî bi diravên xwe kiriye, eger ev camêr dîwarê xanî yê xwe hilweşîne, hîngê xanî yê cînarê wî jî hildiweşe, û pêre jî herdu dê pevbiçin. Dêmek mirov nikare xanî yê xwe, yê ku bi cefa û diravên xwe kiriye, hilweşîne, ma te çi maf e, ku tu zimanê çel milyon kes, zimanê miletekî hilweşînî?!..

Mixabin, ev çewtiyên zimanewanî, pirê caran li nik gelek nivîsevanên, ku kêm-zêde deng vedane, jî diyar dibin. Wek nimûne, gotara birêz Hûseyin Kartal "Gavên nû di wêjevaniya kurdî de" ( rojava.net 28. 08. 2005 ). Birêz Kartal peyva (( Beş )) bi her du awayên nêrza û mêza bi kartîne, pêre jî xwendevanê gotarê mat dimîne, gelo ev peyv nêrza ye, an mêza ye, an nêrmê ye?. Her weha bêjeya (( Parçe )) mêza dixebitîne, û carcaran, hevokên wî, mîna ên birêz B. Mehmûd, lerzandî û jihevketîn e. Wek nimûne "Di peyvê de em yekdeng in" . Rastî ew e, ku bernavê ( em ) li pêşiya hevokê ba. Bi ser de jî cihên, ku verês tê de diva ye, ji bîra dike, û verêsê bi kar nîne, wek çawa dibêje "Gelek gotin xwe davêjin ser nermiya ziman …. Di parastina çand û ziman de ne". A  ya ziman di her şûnan de jî verêskirî ye, ango divê ( zimên ) bihata gotin.

Hêja Merwan Othman jî, ( rojava.net, 03. 10. 2005 ) carcaran dikeve ber dava van çewtiyan, û hevoka wî di bin bandûra ya erebî de milxwar dimîne. Wek nimûne:

- Piştî dehên salan ji dûrxistin, pûçkirin û gemkirinên bê sînor……

- …. Ji hêla rêjîmeke dîktatorîst di hemû movikên xwe yên bingehîn de….

- …. Û wek encam ji vê yekê re, awayekî ji awayên hevdijayetiyê ……… dest pêkiriye.

- …. Di destên wan de, tişt namîne, ji bilî dana sozan…….

Tê xuyakirin, ku şêweyê avakirina hevoka erebî li ser avakirina şêwyê evan hevokên jorîn, gelekî destlatdar e. Bi baweriya me çêjna zimanê kurdî evan hevokên jorîn bi vî awayê jêrîn ava dike:

- Piştî dehên salên dûrxistin, pûçkirin û gemkirinên bê sînor….

- …Ji hêla rêjîmeke, ku bi hemî movikên xwe yên bingehîn, dîktatorîst e……

- …Û awayekî hevdijayetiyê, wek encama vê yekê, dest pêkiriye.

-…Tişt ( an ti tişt ), ji bilî dana sozan, di destên wan de namîne.

Her weha birêz M. Othman ( fêrkirin ) li şûna ( Fêrbûn ) dixebitîne, gava dibêje: "Mirov dikare vê rewşê fêrbike û têbigihêje".Mebest, li vir wek çawa (têbigihêje) diyar dike, fêrbûn e, ne fêrkirin e, lewre jî rastî ew e, ku gotiba ( Mirov dikare vê rewşê fêrbibe û têbigihêje ).

                                                                  

                                                              - 3 -

Bi baweriya me, ev pirsgirêkan hemî çareserdibin, çareserkirina wan gelekî hêsan e. Eger kesê, ku nû radihêje pênûsa kurdî, hinekê xwe ragire, û xwe di ber xweamadekirinê de biwestîne, hinek cefayan bide, û li dûv weşandinê nelezîne, dê karibe bi pêş de biçe, û rûmeta xwe û ya zimanê dayik jî biparêze. Eger nivîsevanên, ku hinekê deng vedane jî du-sê caran, berî weşandinê, li berhemên xwe vegerin, di ber çavdêriya xweyîtî re derbas bikin, ez bawer im, çewtiyên wan, berî ku li pêş xwendevanan beloq xuya bibin, dê wan serrast bikin, û paşê ber bi weşanan de têvedin.

Lê tiştê herî mixabiniyê mezin û du-sê qat dike, û dibe sedema malwêraniyê ew e, ku mirovê nezan xwe bixe şûna zanan. Ji ber ku hîngê bi boçûnên kesên din qayîl nabe, û pêre jî dest ji şaşiyên xwe bera nade.

Mirov, di penava nivîsînê de, pêrgî gelek kesan dibe, ku gelekî ji xwe û ji asta zanîna xwe  razîne. Ji ber vê yekê jî xwe, di warê nivîsînê de, destlatdar dibînin, û berxwe didin, da wê destlatdariya vala her dem bi kar bînin, nemaze jî gava derfet lê tê, û dibine xwediyên alavên weşandinê.

Tiştê, ku ev bawerî li ba min peyda kiriye ew e, ku çavên min li têbîniyêkê ketine, di her du malperên ( Amude.com – Kovara Êvar baş û Rojava.net ) de dubare bûye. Têbînî ev e:

Êvar baş ji alî rêziman û rastkirinê ve, di serrastkirina berheman de, azad e.

Rojava.net, ji alî rêziman û rastkirinê ve, di serrastkirina berheman de, azad  e.

Berî pêşî, tê xuyakirin, ku ev hevok, di her du şûnan de, bi yek awayî hatiye avakirin, pêre jî diyar e, ku malperekê ji ya din biriye. Eger em li ber roniya (berê û paşê) li vê yekê binerin, em dê bigihînin wê baweriyê, ku Rojava.net ji Êvar baş biriye, ji ber ku Êvar baş beriya Rojava.net derçûye, an jî em dê bibêjin endamê, ku ev têbînî di eniya Êvar baş de danîbû, dest ji wê berada, û çû Rojava.net, û têbîniya xwe jî bi xwe re bir.

Bi ser de jî pirsek xwe berdide holê; gelo ev hevok, di her du şûnan de, rast ava bûye, yan na?!.. Ma (a) ya (rêziman ), di vir de, ne verêskirî ye?!..

Ev yeka li hêlekê, û hundirê her du malperan li hêla din. Gava mirov çavên xwe li nav berhemên, ku wan weşandine, digerîne, gelek şaşîyên zimanewanî, çi ji hêla rêzimên de be, çi ji hêla rastnivîsînê de be, di wan de dibîne, û pê hay dibe, ku an haya berpisiyarên malperê; xwediyên wê têbîniya balkêş, ji wan şaşiyan nîn e, an jî ew bi xwe nizanin ka rastî li kûderê ye, pêre jî ew tîbînî wek gotin û helwesteke vala û bê nirx dimîne.

Ez nabêjim ewana nezan in, lê min û kesên din jî maf e, ku em bipirsin: Çima nivîsevanên me, gotinên xav, ji bo berzkirina kesayetî, dikin pîvan?!..

Ev nexweşî li ser televziyona Roj jî destlatdar e. Her rojê navên sê – çar rojnamevanan bi mirov dide bihîstin, bê ku ewan kesana rojek di beşê rojnamegeriya zangoyekê, de têper kiribin, an çend heyvan li ba alaveke rojnamegeriyê xebitîbin. Pêre jî pirsa me ya jorîn, bi awakî din diyar dibe; gelo televziyona Roj çi pîvanên rojnamegeriyê hene, û ew kesên, ku vî navî ji hêla Roj de werdigirin, çawa vê yekê dipejirînin?!..

Dêmek, nivîsîn û weşandin stubariyeke mezin e, ev stubarî jî bi awayên lezok, gotinên vala û bê nirx, û berjewendiyên kesayetî nayê hilgirtin, û bi serî nabe. Nivîsîn berî pêşî berpirsiyarî ye.

tirej.net/com/org